هشدار درباره اسناد تاریخی کتابخانه ملی ایران

بازار آریا - دنیای‌ اقتصاد: کتابخانه ملی ایران به گفته غلامرضا امیرخانی، رئیس این مجموعه، از بیش از ۷۰۰‌میلیون برگ سند حفاظت می‌کند؛ اسنادی که برخی از آنها از مهم‌ترین اسناد تاریخی ایران محسوب می‌شود. قدیمی‌ترین سند موجود در این مجموعه متعلق به به اوایل قرن هشتم هجری و دوره ایلخانی است. بعضی از این اسناد تبدیل به نسخه‌های دیجیتال شده و همین موضوع این تصور را ایجاد می‌کند که این اسناد برای همیشه حفظ شده‌اند. اما رئیس گروه پردازش منابع غیرکتابی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، نظر دیگری دارد و معتقد است دیجیتال بودن یک سند به معنای تضمین ماندگاری آن نیست.

منصوره افشار در گفت‌وگو با ایسنا در مورد تهدیدهای جنگ و خطرات دیگر در حفظ میراث دیداری و شنیداری مجموعه عظیم کتابخانه و مرکز اسناد ملی ایران هشدار داده است. او در این گفت‌وگو تاکید کرده است که از بین رفتن میراث دیداری و شنیداری تنها از دست رفتن چند عکس، فیلم یا نوار صوتی نیست. این آثار، بخشی از تاریخ، فرهنگ، هویت و حافظه جمعی جامعه را در خود ثبت کرده‌اند و نابودی آنها به معنای از دست رفتن شواهدی است که امکان شناخت گذشته و انتقال تجربه نسل‌های پیشین به آینده را فراهم می‌کنند. افشار درباره خطراتی که میراث سمعی و بصری ایران را در مرکز اسناد تهدید می‌کند گفته است:‌ آسیب‌پذیری فیزیکی منابع یکی از جدی‌ترین خطرات است؛ فیلم‌ها، نوارهای مغناطیسی و نگاتیوها در اثر دما، رطوبت، نور، آلودگی و نگهداری غیراصولی آسیب می‌بینند و برخی از این منابع به تجهیزات تخصصی نیاز دارند که به‌تدریج کمیاب می‌شوند. دیجیتال بودن یک منبع به معنای تضمین ماندگاری آن نیست. منابع دیجیتال نیز با تهدیدهایی مانند خرابی فایل‌ها، از دست رفتن اطلاعات فنی، نبود نسخه پشتیبان مناسب و منسوخ شدن قالب‌های فایل و نرم‌افزارها روبه‌رو هستند. 
او وقوع جنگ را یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای این میراث عنوان کرد و گفت: در شرایط جنگی، این منابع ممکن است مستقیما در اثر حملات نظامی، انفجار، آتش‌سوزی یا تخریب ساختمان‌های محل نگهداری از بین بروند. همچنین در شرایط اضطراری، انتقال منابع به مکان‌های فاقد استانداردهای لازم و انباشت آنها در فضاهای نامناسب نیز می‌تواند آسیب‌های جدی و گاه جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. افشار تاکید کرد:‌ این منابع صرفا بازمانده‌هایی از گذشته نیستند؛ بلکه امکان شناخت دقیق‌تر زندگی اجتماعی، تحولات فرهنگی، زبان‌ها، موسیقی‌ها، آیین‌ها و تجربه‌های تاریخی و سیاسی نسل‌های پیشین را فراهم می‌کنند. فقدان پردازش تخصصی منابع یکی دیگر از چالش‌های پیش روی این اسناد است، موضوعی که شاید بتوان آن را فراتر از حفاظت صرف یک اثر دانست.
افشار در این رابطه معتقد است: اگر منابع به دست کتابداران متخصص فهرست‌نویسی نشوند، اطلاعات ثبت‌شده ناقص می‌ماند و امکان جست‌وجو و بازیابی آنها کمتر می‌شود. در نتیجه، فراموشی یک اثر همیشه به معنای نابودی فیزیکی آن نیست و گاهی اثر وجود دارد اما به دلیل آسیب‌دیدگی یا دشواری دسترسی، عملا از چرخه حافظه فرهنگی جامعه خارج می‌شود. به گفته او حفاظت از میراث دیداری و شنیداری فرایندی چندمرحله‌ای شامل شناسایی، نگهداری اصولی، حفاظت پیشگیرانه، مرمت تخصصی، سازماندهی و مستندسازی و فراهم کردن امکان دسترسی است. افشار با اشاره به نقش دیجیتال‌سازی این اسناد، گفت: با تبدیل محتوای آنالوگ به قالب دیجیتال می‌توان نسخه‌ای برای دسترسی و پژوهش فراهم کرد و نیاز به استفاده مکرر از اصل اثر را کاهش داد، اما دیجیتال‌سازی به‌تنهایی کافی نیست و باید با کنترل کیفیت، ثبت اطلاعات فنی و تهیه نسخه پشتیبان همراه باشد.