بازار آریا - گسترش خریدهای قسطی برای کالاهای روزمره، از مواد غذایی تا لوازم بهداشتی، نشانه‌ای از تغییر در ساختار اقتصادی زندگی خانوارهای ایرانی است؛ پدیده‌ای که به گفته کارشناسان، نه صرفا یک انتخاب مصرفی، بلکه «مصرفِ آینده» و تلاشی برای بقا در شرایط تورم مزمن و کاهش قدرت خرید است.
امیر پناهی، استاد جامعه‌شناسی و عضو هیات‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی ، درباره «زندگی قسطی»، فرسایش زیرپوستی جامعه و چالش‌های پنهان تاب‌آوری گفت: آنچه باید به آن توجه کرد، این است که در شرایط بد اقتصادی — که اکنون نمود آن در قالب افزایش خریدهای قسطی و امثالهم اتفاق می‌افتد — گسترش رفتارهای مصرفی، یعنی خرید قسطی و مانند آن، فقط یک تغییر در شیوه خرید و مصرف نیست.
وی افزود: این رفتارها به‌نوعی نشانه‌ای از یک تغییر مهم در ساختار اقتصادی زندگی روزمره خانواده‌ها در ایران و نسبت آنها با آینده است. یعنی از این موارد باید به مساله مهم‌تری رسید و آن این است که این نشانه‌ها و رفتارهای مصرفی، چگونه از یک تغییر مهم‌تر صحبت می‌کنند؛ تغییری در ساختار اقتصادی زندگی افراد در جریان زندگی روزمره.
پناهی ادامه داد: وقتی شاهدیم خانوارهای ایرانی برای کالاهای روزانه‌شان — نه کالاهای سرمایه‌ای یا بادوام، بلکه مواد غذایی، لوازم بهداشتی و کالاهای ضروری — از خرید اعتباری و اقساط استفاده می‌کنند، با پدیده‌ای فراتر از یک انتخاب اقتصادی مواجهیم.
وی توضیح داد: این امر نشان می‌دهد وضعیت اقتصادی در ایران تغییرات مهمی را تجربه می‌کند و خانوار ایرانی ناچار است بخشی از درآمدهای ماه‌های آینده خود را از قبل مصرف کند؛ یعنی پیشاپیش به مصرف برسد. به بیان دیگر، خرید قسطی و امثال آن، نوعی «مصرف آینده» و مصرف منابعی است که افراد ممکن است در آینده به دست آورند.
خرید قسطی چه معنایی دارد؟
پناهی با اشاره به اینکه در اقتصادهای توسعه‌یافته نیز خرید قسطی نمود برجسته‌ای دارد، توضیح داد: در اقتصادهای باثبات، خرید قسطی ابزاری برای مدیریت نقدینگی، خرید کالاهای بادوام و توزیع هزینه‌ها در طول زمان است؛ مثلا برای خرید خودرو، مسکن یا موارد مشابه.
اما به گفته این استاد دانشگاه، وقتی خرید قسطی از کالاهای بادوام به سمت مواد غذایی، کالاهای اساسی و ضروری گسترش پیدا می‌کند، کاملا معنای اجتماعی و اقتصادی متفاوتی به خود می‌گیرد.
وی افزود: در اینجا با شکافی میان درآمد و هزینه‌های ضروری زندگی مواجهیم که وضعیت ما را از اقتصادهای باثبات کاملا متفاوت می‌کند. این همان چیزی است که می‌تواند نگران‌کننده باشد و فرسایش اجتماعی، فرسایش روانی، درگیری‌های ذهنی و ترس و نگرانی از آینده را در میان خانوارهای ایرانی افزایش دهد.
تاب‌آوری به معنای تحمل هر شرایطی نیست
پناهی در پاسخ به این پرسش که آیا تاب‌آوری اجتماعی که مسوولان از آن صحبت می‌کنند، همین نوع زندگی است و می‌توان این شرایط را مثبت دانست، گفت: واقعیت این است که تاب‌آوری اجتماعی به این معنا نیست که مردم تحت هر شرایطی بتوانند زندگی خود را ادامه دهند.
وی تصریح کرد: جامعه ایرانی به اعتقاد من، جامعه بسیار محکمی است؛ از این نظر که قدرت سازگاری و قدرت ایجاد تغییرات برای برون‌رفت از مشکلات را دارد. جامعه‌ای خاص و منحصربه‌فرد است و شکی در این اصل وجود ندارد.
پناهی گفت: جامعه‌ای که به‌تدریج از مصرف ضروری خود می‌کاهد، کیفیت خوراک و تغذیه‌اش در حال کاهش است، از اوقات فراغتش می‌زند و از درمان، آموزش و چیزهایی که از ضروریات و اساس زندگی امروز است صرف‌نظر می‌کند، لزوما نمی‌توان گفت تاب‌آوری دارد.
وی افزود: این جامعه به کارهای متعددی روی می‌آورد؛ از راننده تاکسی‌های اینترنتی شدن تا بسیاری کارهای دیگر در کنار شغل اصلی، و همواره احساس بدهکاری می‌کند و نمی‌تواند خود را با وضعیت تورمی موجود در جامعه برساند.
تنش‌ها پشت ظاهر عادی زندگی
این استاد دانشگاه گفت: ممکن است جامعه در ظاهر همچنان بتواند کار کند، فرزند بیاورد، خرید کند، به دانشگاه برود، سر کار برود و زندگی روزمره ادامه پیدا کند؛ این یک وجه ماجرا است.
اما به گفته پناهی، در لایه‌های زیرین، در ظرفیت‌های اقتصادی و ظرفیت‌های روانی و اجتماعی، احتمال زیادی دارد با چالش‌های فراوانی مواجه باشد؛ چالش‌هایی که می‌توان در گفت‌وگوهای روزمره با افراد به آنها دسترسی پیدا کرد.
وی توضیح داد: ممکن است یک نگاه این باشد که جامعه زندگی‌اش را می‌کند، کار می‌کند و زندگی روزمره در حال چرخش است؛ اما لایه زیرینی وجود دارد که باید به آن توجه کرد. باید دید این جامعه در پس این ظاهر چه تنش‌هایی را تجربه می‌کند و چه فرسایش روانی یا اجتماعی را احتمالا با آن مواجه می‌شود.
پناهی تاکید کرد: تحت هر شرایطی زندگی کردن، لزوما به معنای تاب‌آوری نیست . باید به پسِ ظاهر و روحیه ماجرا بیشتر توجه کرد و تنش‌هایی را که جامعه تجربه می‌کند، بیشتر مدنظر قرار داد و درباره‌شان تامل کرد.
آیا زندگی قسطی عادی می‌شود؟
پناهی در پاسخ به این پرسش که آیا اصرار بر ادامه این مدل زندگی اقتصادی را، در دورانی که حتی خریدهای قسطی به تبلیغ اصلی بیلبوردهای شهری و نمایش خانگی تبدیل شده است، می‌توان نوعی عادی‌سازی فقر تلقی کرد که به تعمیق شکاف‌های اجتماعی منجر می‌شود، گفت: اگر این وضعیت ادامه پیدا کند — یعنی تورم مزمن و کاهش قدرت خرید استمرار داشته باشد — ممکن است زندگی قسطی از یک مساله استثنایی به یک الگوی متعارف در تامین معیشت تبدیل شود .
وی افزود: یعنی جایی که امر استثنایی تبدیل به قاعده شود؛ برای جامعه طبقه متوسط و حتی پایین‌تر از طبقه متوسط که به‌شدت درگیر این موضوع هستند.
پناهی توضیح داد: در این شرایط، این بدهی‌ها ممکن است به‌عنوان روش یا شیوه‌ای از سازماندهی زندگی روزمره تبدیل شوند و افراد عملا زندگی و شیوه زندگی خود را به این شکل سازماندهی کنند؛ به‌گونه‌ای که استثنا به یک الگوی متعارف تبدیل شود.
وی گفت: احتمال دارد مردم با کاهش انتظارات معیشتی نیز مواجه شوند. مثلا فردی که در گذشته زندگی معمولی و قابل قبولی داشته، به‌تدریج احساس کند دیگر نمی‌تواند آن را ادامه دهد و این سطح برخورداری برایش قابل دستیابی نیست.
پناهی افزود: در نتیجه به‌تدریج از این انتظارات صرف‌نظر می‌کند؛ انتظار اینکه مثلا سفر برود، پس‌انداز کند، آموزش باکیفیتی برای فرزندانش فراهم کند یا از تغذیه مناسبی برخوردار باشد.
عادی‌سازی فقر به معنای رضایت نیست
پناهی درباره معنا و مفهوم کاهش انتظارات معیشتی جامعه ایرانی گفت: این امکان وجود دارد که عادی‌سازی فقر و کاهش انتظارات معیشتی ، در صورتی که تورم افزایش پیدا کند، به‌تدریج شکل بگیرد.
اما به گفته وی، یک نکته مهم وجود دارد: کاهش انتظارات، لزوما به معنای سازگاری یا رضایت از شرایط نیست . ممکن است این نوع زندگی برای مردم عادی شود، اما به هیچ عنوان به معنای رضایت‌بخش بودن و پذیرفتن شرایط به هر قیمتی توسط جامعه ایرانی نیست.
پناهی تاکید کرد: فقر و محرومیت فقط وابسته به درآمد افراد نیست، بلکه با مقایسه وضعیت خودمان با دیگران و احساس عدالت نیز ارتباط تنگاتنگی دارد.
وی توضیح داد: آدم‌ها خودشان را با دیگران مقایسه می‌کنند؛ مساله فقر و محرومیت فقط این نیست که درآمد من چقدر است، بلکه این است که من در این وضعیت، در مقایسه با دیگران، به چه ذهنیتی دست پیدا می‌کنم.
پناهی گفت: در اینجا مساله «احساس عدالت» اهمیت پیدا می‌کند. بنابراین مردم ممکن است به سطح پایین‌تری از مصرف عادت کنند، اما همچنان احساس کنند فرصت‌ها و منابع به‌صورت ناعادلانه توزیع شده و یک اکثریت نابرخوردار و یک اقلیت از این وضعیت منتفع و برخوردار شده‌اند.
جامعه دچار التهاب است
سمانه گلاب، پژوهشگر اقتصادی ، درباره اقتصاد قسطی و تاب‌آوری جامعه ایرانی در شرایط موجود گفت: مسائل اجتماعی را نمی‌توان صرفا با اتکا به یک عامل منفرد — هرچند بسیار حائز اهمیت مانند اقتصاد — پیش‌بینی قطعی کرد.
وی توضیح داد: از منظر وضعیت آینده، ما دوره‌ها و شرایط متفاوتی را تجربه کرده‌ایم که طی آنها آسیب‌های اقتصادی شدیدی به خانواده‌ها وارد شده است؛ به‌عنوان مثال، شرایط و اعتراضاتی که در دی‌ماه شاهد بودیم.
گلاب افزود: هم‌اکنون به لحاظ اقتصادی، وضعیت به‌مراتب از آن دوران دشوارتر است و حتی چشم‌انداز پیش‌رو نیز روشن به‌نظر نمی‌رسد؛ با وجود این، رویداد اجتماعی خاصی رقم نخورده است که این امر می‌تواند حاکی از شرایط متفاوتی نظیر شرایط جنگی باشد.
وی گفت: مقایسه این دو مقطع زمانی از این منظر حائز اهمیت است که با یک معیار تک‌بعدی اقتصادی نمی‌توان برآورد قطعی از وضعیت اجتماعی ارائه داد.
گلاب ادامه داد: در کنار این مساله، طی سال‌های اخیر و به‌طور مشخص در یک دهه گذشته، شاهد اعتراضات متنوع و متعددی بوده‌ایم. این روند گویای آن است که اگر تمامی این مولفه‌ها را در کنار هم بررسی کنیم، هرچند امکان پیش‌بینی قطعی وجود ندارد، با احتمال بسیار بالایی می‌توان گفت جامعه دچار التهاب است .
وی افزود: التهابی که نه‌تنها درمان نشده، بلکه پیوسته تشدید شده است. ما در هیچ‌یک از دوره‌ها شاهد درمان ریشه‌ای نبوده‌ایم و هیچ‌گاه با حل مساله به شکل بنیادین مواجه نشده‌ایم.
گلاب گفت: همواره سرپوشی بر روی آتش نهاده شده است، درحالی‌که این آتش در زیر خاکستر همواره زنده مانده و با وزش هر باد و وقوع هر رویدادی مجددا شعله‌ور شده است. بنابراین می‌توان با قطعیت اذعان کرد چنین وضعیتی همواره وجود داشته است؛ هرچند پیش‌بینی قطعی به‌دلیل مداخله عوامل بسیار متفرقه، دشوار است.
خرید اقساطی؛ تلاشی برای بقا
گلاب با تاکید بر اینکه تاب‌آوری و تطبیق‌پذیری از ویژگی‌های ذاتی انسان است، گفت: در حوزه تکامل نیز لزوما قوی‌ترین‌ها باقی نماندند، بلکه کسانی ماندگار شدند که توانستند خود را با شرایط سازگار سازند.
وی توضیح داد: انطباق یافتن به این معنا نیست که انسان یا جامعه پس از انطباق با شرایط، دیگر هیچ‌گونه کنش یا فعالیتی از خود بروز نخواهد داد. در دوره‌های گوناگون، این شکل از تطبیق را به شیوه‌های مختلف مشاهده کرده‌ایم.
به گفته این پژوهشگر اقتصادی، نمونه‌ای از این پدیده که طی این مدت بارها تکرار شده، افزایش سن ازدواج، کاهش میزان ازدواج و افت نرخ فرزندآوری است.
گلاب افزود: این دست مسائل مانند سایر پدیده‌های اجتماعی دلایل متعددی دارد و صرفا به اقتصاد محدود نمی‌شود، اما بخشی از آن قطعا ماهیت اقتصادی دارد.
وی توضیح داد: این انطباق به این معناست که اگر در گذشته تنها یک نفر در درون خانواده به فعالیت اقتصادی مشغول بود و چهار یا پنج نفر از آن طریق امرار معاش می‌کردند، اکنون وضعیت به جایی رسیده که در یک خانوار چهار یا پنج‌نفره، مثلا سه نفر ممکن است شاغل باشند و از این طریق هزینه‌ها و روند فزاینده هزینه‌های زندگی را پوشش دهند.
گلاب گفت: این همان تطبیقی است که جامعه به‌ناچار به انجام آن دست زده است.
وی افزود: این حوزه‌های انطباق کوچک و کوچک‌تر نیز می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که جامعه تا یک مقطع زمانی با تغییر سبک زندگی خود را با شرایط وفق داده، از مقطعی دیگر با کاهش سطح مصرف، از زمانی دیگر با سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت نظیر مسکن و امثالهم و هم‌اکنون نیز با خرید اقساطی خود را سازگار کرده است.
گلاب گفت: این تطبیق‌پذیری به این مفهوم نیست که جامعه از این پس دیگر هیچ‌گونه حرکتی انجام نخواهد داد. تطبیق در واقع نوعی دوام آوردن و زیستن است، درحالی‌که برای بهبود شرایط نیز بدون تردید اقدام خواهد شد.
وی در پایان گفت: خرید اقساطی و پدیده‌های مشابه را در واقع تلاشی در جهت بقا می‌دانم ، اما تلاش برای بقا هرگز به این معنا نیست که تلاشی جهت بهبود وضعیت جامعه صورت نمی‌پذیرد.