بازار آریا - دکتر حجتالله فرزانی* اختلال اخیر در شبکه بانکی و برخی بانکها، قاعدتا مراودات میان افراد، فعالان بازار و بنگاههای اقتصادی را تا حدودی مختل کرده است. با این حال، نمیتوان گفت که الزاما خسارت مستقیمی به همه آنها وارد شده است؛ زیرا اگر دستورهای پرداخت یا نقلوانتقالهای مالی وجود داشته، یکی از کارکردهای اصلی بانکها که تسهیل انجام معاملات و فراهم کردن ابزارهای پرداخت است، دچار اختلال شده است. این موضوع بهطور طبیعی تبعاتی برای فعالان اقتصادی و نگرانیهایی برای آنها ایجاد میکند و آثار مشاهدهشده نیز عمدتا ناشی از همین اختلال است. اعتماد عمومی به شبکه بانکی موضوع بسیار مهمی است.
بانکها همواره بر پایه اعتماد مشتریان فعالیت کردهاند و استمرار فعالیت آنها نیز به همین اعتماد وابسته است. بنابراین، این اتفاق میتواند بر اعتماد مشتریان به بانکها و نحوه تعامل آنها با شبکه بانکی اثر بگذارد و نگرانیهایی را برای سپردهگذاران ایجاد کند. با این حال، باید بپذیریم که در شرایط جنگی قرار داریم و وقوع چنین اتفاقاتی در این شرایط تا حدی اجتنابناپذیر است. حتی فارغ از شرایط جنگی نیز حملات سایبری در بسیاری از کشورها رخ میدهد و موضوعی سابقهدار است. همین اتفاقی که برای این چهار بانک رخ داده، احتمالا خروج بخشی از سپردهها از این بانکها را به همراه خواهد داشت. اما اگر منظور، کل شبکه بانکی باشد، بعید است که مردم شیوه نگهداری پول خود را بهطور اساسی تغییر دهند؛ زیرا در نهایت گردش پول باید از طریق سازوکار بانکی انجام شود. بنابراین، آنچه بیشتر رخ میدهد جابهجایی منابع از یک بانک به بانک دیگر است. به بیان دیگر، ممکن است سپردهها از بانک «الف» به بانک «ب» منتقل شوند؛ یعنی از بانکی که با این اختلال مواجه شده به بانکی که چنین مشکلی نداشته است.
از این منظر میتوان گفت رفتار سپردهگذاران و مشتریان بانکها عمدتا در همین چارچوب خواهد بود. اینکه مردم بخواهند بهطور گسترده داراییهای خود را بهصورت اسکناس نگهداری کنند، سناریویی دور از ذهن به نظر میرسد. این اختلال بانکی که حدودا بیش از ۲۵ روز از آن میگذرد، قاعدتا در ارائه خدمات بانکی، نقلوانتقالات مالی، پرداخت حقوق و سایر امور مشابه برای بنگاههای اقتصادی اختلال ایجاد کرده است. این مسائل بهطور کلی بر فعالیت کسبوکارها تاثیرگذار هستند. با این حال، بنگاههای اقتصادی معمولا با چند بانک همکاری دارند و به همین دلیل احتمالا امکان استفاده از خدمات بانکهای جایگزین را در اختیار دارند. از این رو تلاش میکنند اجازه ندهند اختلال در یک یا چند بانک مانع جدی فعالیت آنها شود. بنابراین، تا زمانی که این مشکل به سایر بانکها سرایت نکند و شبکه بانکی بتواند از گسترش چنین رخدادهایی جلوگیری کند، نمیتوان آن را بحرانی حاد و پیچیده تلقی کرد؛ زیرا جایگزینی یک بانک با بانک دیگر برای بسیاری از بنگاهها و کسبوکارها امکانپذیر و نسبتا آسان است.
این اختلال علاوه بر مشکلات عملیاتی، در حوزه دریافت تسهیلات و تامین سرمایه در گردش مورد نیاز بنگاهها نیز اثرگذار است. بانکهایی که با اختلال مواجه شدهاند، به احتمال زیاد طی حدود یک ماه گذشته در پرداخت تسهیلات و انجام برخی تعهدات خود با تاخیر روبهرو بودهاند. اگر فرض کنیم بخش عمده این اختلالها در نهایت برطرف شود، باز هم حدود یک ماه وقفه در پرداخت تسهیلات و خدمات مالی مرتبط ایجاد شده است. این مساله میتواند برای شرکتهای تولیدی و همچنین بنگاههای فعال در زنجیره تامین و تولید کالا تبعاتی به همراه داشته باشد و حتی بر هزینهها و ارزش تمامشده کالاها اثر بگذارد.
با این حال، در مجموع و با توجه به اینکه اغلب بنگاهها با چند بانک همکاری میکنند، این اختلال بهتنهایی برای بیشتر شرکتهای تولیدی یک مانع بسیار جدی و تعیینکننده تلقی نمیشود. در نگاه نخست، تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که مهمترین راهکار، پیشگیری است. همواره تاکید بر این بوده که اقدامات کنترلی و پیشگیرانه بهگونهای طراحی شوند که ریسکهای حوزه فناوری اطلاعات کاهش یابد و احتمال تکرار حملات سایبری به حداقل برسد. تحقق این هدف مستلزم تقویت زیرساختهای فنی است. در کشور ما نیز با توجه به محدودیتهای ناشی از تحریمها و دشواری تامین برخی تجهیزات و فناوریهای مورد نیاز، فراهم کردن این زیرساختها باید در زمره اولویتهای اصلی قرار گیرد. در کنار این موضوع، باید تاکید کرد که پیشگیری بهمراتب مهمتر از رفع پیامدها پس از وقوع حادثه است. با این حال، در زمان بروز چنین رخدادهایی نیز هماهنگی میان مقام ناظر، سیاستگذار، بانک مرکزی و بانکها اهمیت بسیار زیادی پیدا میکند تا بتوانند آثار و تبعات اینگونه اختلالات را در کوتاهترین زمان ممکن مدیریت و کنترل کنند.
* کارشناس پول و بانک