بازار آریا - سارا کیادربندسری * تحول در صنعت انرژی امروز نه با انفجار چاه و نه با جهش قیمت آغازشده، بلکه از دل دادهها و تحلیلهای هوشمند شکل گرفتهاست. در بسیاری از میدانهای نفت و گاز جهان، پیش از آنکه مته حفاری به سنگ برسد، الگوریتمها مکان دقیق ذخایر و ریسکهای احتمالی را مشخص میکنند.
پیش از آنکه یک کمپرسور یا توربین از کار بیفتد، سامانههای هوشمند هشدار میدهند و حتی پیش از روشنشدن توربینهای بادی یا پنلهای خورشیدی، مدلهای پیشبینی میزان تولید آنها را محاسبه میکنند. صنعتی که روزگاری با فولاد و فشار شناخته میشد، امروز وارد عصری شده که هوشمندسازی به اندازه منابع فسیلی اهمیت پیدا کردهاست.
با توجه به گفتههای شیوانی زوتینگ، مشاور ارشدPrecedence Research، هوشمصنوعی دیگر یک فناوری لوکس یا آیندهنگرانه نیست؛ بلکه یک ضرورت در صنعت نفت و گاز است. برای مثال، شرکت بیپی(BP)، از سال۲۰۱۴ از نرمافزار Palantir برای پشتیبانی از عملیات تولید نفت و گاز در سکوهای دریای شمال، خلیجمکزیک و میدانگازی خزان عمان استفاده کرد و در چارچوب برنامه تحول دیجیتال خود، یک دوقلوی دیجیتال مبتنی بر مدل را برای بهینهسازی فرآیند تولید، بهبود عملکرد عملیاتی و تسریع تصمیمگیری انسانی توسعه داد.
همچنین شرکتهایی مانند Devon Energy با استفاده از الگوریتمهای یادگیری ماشین توانستهاند با بهبود کارآیی حفاری، دادههای زمینشناسی را بهتر تحلیل کنند. Chevron نیز با بهکارگیری پهپادهای هوشمند و ابزارهای AI نظارتی، زمان توقفهای ناگهانی را کاهش دادهاست.
از دیگر موارد قابلذکر در این زمینه شرکت shell است که با استفاده از مدلهای AI سطح گستردهای از مدلهای موسوم به «نگهداری پیشبینانه» را در هزاران دارایی خود راهاندازی کرده و به بهبود بهرهوری در این زمینه دست یافتهاست.
در خاورمیانه نیز کشورها بهسرعت در حال استفاده از هوشمصنوعی برای افزایش بهرهوری و کاهش هزینهها هستند. برای مثال در امارات، شرکت ملی نفت ابوظبی با استفاده از فناوری دیجیتال و هوشمصنوعی ۲۵درصد ظرفیت تولید خود را افزایش داده و توانسته است با فناوریهای پایش از راه دور و هوشمندسازی چاهها، جایگاه خود را بهعنوان کمهزینهترین و کمکربنترین تولیدکنندگان انرژی جهان تقویت کند.
آرامکو در عربستانسعودی هم در زمینه بهینهسازی تولید، کاهش هزینهها، بهینهسازی فرآیندهای گازی و... از آن استفاده میکند. بهتازگی هم تفاهمنامهای میان آرامکو و مایکروسافت در راستای توسعه مهارتهای دیجیتال و فنی در سراسر عربستان امضا شد. قطر انرژی در پروژه عظیم North Field با تحلیل دادههای عملیاتی، دیجیتالسازی و هوش مصنوعی، فرآیند تولید گاز طبیعی مایع را بهینهسازی کرده و بهرهوری تجهیزات را افزایش دادهاست. این مثالها بیانگر آن است که حتی دارندگان ارزانترین منابع انرژی جهان بدون هوشمصنوعی آیندهای مطمئن نخواهند داشت.
در این میان ایران با ذخایر عظیم نفت و گاز، نیروی انسانی متخصص، سالها تجربهعملیاتی و حضور شرکتهای دانشبنیان، زمینههای لازم را برای توسعه هوشمصنوعی در صنعت انرژی داشتهاست، اما اطلاعاتی مبنیبر ورود جدی آن به این حوزه مشاهده نشدهاست.
هر چند شنیدههایی جسته و گریخته از آغاز پروژههای پایلوت برای هوشمندسازی میادین و پالایشگاهها با راهاندازی پلتفرمهای مدیریت همزمان چاه، مخزن و تاسیسات سطحالارض با تحلیل داده و الگوریتمهای پیشبینی به گوش میرسد اما از اجراییشدن یا نشدن آنها اطلاعات موثقی وجود ندارد.
پیشتر هم مدیرعامل سابق شرکت ملی نفت ایران از هوشمندسازی ۱۵ میدان نفت و گاز ایران با استفاده از هوشمصنوعی خبر داد؛ طرحی که پس از گذشت ۲ سال هماکنون در مرحله طراحی و ایجاد پلتفرم قرار دارد. هرچند در شرایط تحریمی ایران باید به لزوم استفاده از ظرفیتهای داخلی توجه کرد و گامهای ابتدایی را غنیمت شمرد اما باید هرچه سریعتر مسیر صنعت را به سمت هوشمندسازی با بهرهگیری از تجربههای موفق بینالمللی تغییر داد. حرکتی که در شرایط سیاسی و ژئوپلیتیک امروز منطقه، نه یک گزینه قابلبررسی بلکه تنها گزینه موجود است.
با اینحال، مسیر ایران نیازمند تصمیمگیری راهبردی است. اتکای صرف به توان داخلی بدون بهرهگیری از فناوریهای منطقهای و همکاریهای فناورانه با شرکای خارج از محدودیتهای تحریمی، رشد را کند و انتظار برای رفع تحریمها، زمان را تلف میکند. راهبرد واقعبینانه شامل توسعه ابزارهای بومی هوش مصنوعی، ایجاد سکوی ملی دادههای انرژی برای تجمیع و استانداردسازی اطلاعات، اجرای پروژههای پایلوت در پالایشگاهها و میادین کلیدی و تعریف همکاریهای فناورانه منطقهای است. این اقدامات بیش از آنکه فناورانه باشند، تصمیماتی مدیریتیاند که آینده انرژی کشور را رقم میزنند.
تجربه جهانی به روشنی بیانگر جایگاه هوشمصنوعی و استفاده از آن در قلب عملیات صنعتی امروز است؛ شرکتهایی که با بهرهگیری از هوش مصنوعی، کاهش هزینه، بهرهوری تولید و محدودیت ریسکهای عملیاتی را رقم زدند و جایگاه خود در این عرصه را برجستهتر از قبل کردند. عقبماندن از این موج، برای کشوری همانند ایران با منابع غنی، میتواند به ازدسترفتن بهرهوری، رقابتپذیری و امنیت انرژی منجر شود. ایران امروز در نقطهای است که باید تصمیم خود را برای انتخاب میانسنت و فناوری اتخاذ کند و در این دوراهی تصمیم مهم خود مبنیبر بازتعریف نقش خود در حوزه صنعت یا نظارهگربودن در آن را بگیرد.
در مجموع نکته قابلذکر در این حوزه این است که قدرت واقعی را دیگر نباید در خشکی و دریا جستوجو کرد. آنچه آینده را رقم میزند توانایی تصمیمگیری هوشمند، تحلیل دادهها و بهکارگیری فناوری در لحظه درست است. تصمیماتی که ایران را میتواند از کشوری نظارهگر یا مصرفکننده مبتدی در این حوزه به بازیگری موثر در تحول انرژی تبدیل کند.
* خبرنگار حوزه انرژی