بازار آریا - دنیای اقتصاد: تجارت ایران با آفریقا در ۹ ماه نخست ۱۴۰۴ با رشد ۶۶ درصدی به ۹۴۰ میلیون دلار رسید؛ اما این رقم در برابر ظرفیت بازار بیش از یک‌میلیارد نفری قاره، هنوز بسیار کوچک است.
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد ؛ تجارت ایران با آفریقا در ۹ ماه نخست ۱۴۰۴ با رشد ۶۶ درصدی به ۹۴۰ میلیون دلار رسید؛ اما این رقم در برابر ظرفیت بازار بیش از یک‌میلیارد نفری قاره، هنوز بسیار کوچک است. سؤال اصلی این است که ایران چگونه می‌تواند از تجارت مقطعی به حضور پایدار در زنجیره ارزش کشاورزی آفریقا برسد؟
کشاورزی؛ پل ایران و آفریقا
نشست ملی کشاورزی ایران و آفریقا در ۹ آبان، فرصتی است برای بازتعریف رابطه اقتصادی ایران با قاره‌ای که بازار بزرگ مواد غذایی، منبع مهم نهاده‌های کشاورزی و میدان رقابت فزاینده قدرت‌های اقتصادی جهانی است. تجارت ایران با آفریقا در سال‌های اخیر نوسان داشته، اما رشد قابل توجه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که مسیر توسعه، مشروط به عبور از مدل «صادرات کالایی» و حرکت به‌سوی سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و زنجیره ارزش کشاورزی است.
روند تجارت با آفریقا در سال‌های اخیر
آمارهای رسمی و گزارش‌های اقتصادی نشان می‌دهد تجارت ایران با آفریقا در دوره ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ نه یک مسیر صعودی یکنواخت، بلکه دوره‌ای از رشد، افت و سپس بازیابی بوده است.
· در سال ۱۴۰۰ صادرات مستقیم ایران به آفریقا حدود ۱ میلیارد دلار بود؛ و حضور ایران در غرب آفریقا، به‌ویژه غنا، نسبتاً پررنگ بود.
· در سال ۱۴۰۱ صادرات ایران به آفریقا به حدود ۱٫۱۸۴ میلیارد دلار و حجم کل تجارت به حدود ۱٫۲ میلیارد دلار رسید. این سال اوج صادرات مستقیم ایران به آفریقا در دوره اخیر بود.
· در سال ۱۴۰۲ صادرات مستقیم به حدود ۶۹۴ تا ۷۰۰ میلیون دلار کاهش یافت؛ یعنی حدود ۴۱ درصد افت ارزشی. که کاهش صادرات همراه با کاهش قیمت و وزن محموله‌ها رخ داد.
· در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۳، صادرات به ۳۸۱ میلیون دلار رسید و نسبت به مدت مشابه ۱۲ درصد کاهش داشت؛ واردات نیز فقط ۶۰ میلیون دلار بود. که این روند نزولی ادامه یافت و نشان داد رشد تجارت پایدار نیست.
· در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴، حجم تجارت ایران با ۳۹ کشور آفریقایی به ۹۴۰ میلیون دلار رسید و ۶۶ درصد رشد کرد. که نشان از بازیابی قابل توجه تجارت، با وجود محدودیت‌های حمل‌ونقل و مالی بود.
· آمار سالانه سال ۱۴۰۵ هنوز به طور کامل در دسترس نیست؛ اما گزارش‌های اواخر ۱۴۰۴ و ابتدای ۱۴۰۵ از ادامه روند رشد و استفاده از مسیرهای جایگزین حکایت دارند. و پایداری این رشد به زیرساخت، تسویه مالی و تنوع صادراتی بستگی دارد.
این اعداد یک واقعیت مهم را آشکار می‌کنند: حجم تجارت ایران با آفریقا حتی در بهترین سال، یعنی ۱۴۰۱، تنها حدود یک‌هزارم از تجارت خارجی قاره آفریقا بوده است. بنابراین مساله اصلی، نبود بازار نیست؛ مساله، ضعف حضور پایدار، زیرساخت تجاری و تنوع سبد صادراتی ایران است.
سبد صادراتی: وابستگی به کالاهای صنعتی
ترکیب صادرات ایران به آفریقا نشان می‌دهد که سبد تجاری کشور هنوز بسیار متمرکز است. در سال ۱۴۰۲، حدود ۵۱ درصد صادرات ایران به آفریقا شامل مشتقات نفتی، از جمله کود اوره، قیر، گاز مایع و روغن‌های صنعتی بود و ۳۷ درصد نیز محصولات فولادی و آهنی بودند. به بیان دیگر، حدود ۸۸ درصد صادرات مستقیم ایران به این قاره در دو گروه انرژی و فلزات متمرکز بود.
در نیمه نخست ۱۴۰۳ نیز محصولات فولادی، کود اوره و قیر مهم‌ترین اقلام صادراتی بودند؛ در مقابل، مواد غذایی، محصولات دامی، لبنی، شیلاتی و کشاورزی تنها حدود ۲۱٫۶ میلیون دلار از ۳۲۴ میلیون دلار صادرات شش‌ماهه را تشکیل دادند. این یعنی سهم مستقیم کشاورزی و غذایی از صادرات ایران به آفریقا در آن دوره حدود ۶٫۷ درصد بود.
جایگاه کشاورزی در تجارت دوطرفه
نکته مهم این است که کشاورزی در تجارت ایران و آفریقا یک‌طرفه نیست؛ ایران در صادرات مستقیم محصولات کشاورزی و غذایی سهم محدودی دارد، اما در واردات از آفریقا به‌طور جدی به محصولات کشاورزی وابسته است.
· حدود ۶۶ درصد واردات ایران از آفریقا شامل مواد غذایی و کشاورزی است؛ از جمله چای، ذرت، قهوه، توتون، حبوبات، لاشه دام و محصولات شیلاتی
· در مقابل، در صادرات ایران به آفریقا، مواد غذایی و محصولات کشاورزی در کنار اقلامی مانند مصالح ساختمانی، دارو، لوازم خانگی و قطعات خودرو در گروه «سایر کالاها» قرار می‌گیرند.
· در هفت ماه نخست ۱۴۰۳، صادرات مواد غذایی، دامی، لبنی، شیلاتی و کشاورزی ایران به آفریقا حدود ۳۴٫۵ هزار تن و ۲۱٫۶ میلیون دلار بود.
· در سال ۱۴۰۲ نیز ایران حدود ۴۱ هزار تن محصولات غذایی و کشاورزی به ارزش ۲۸ میلیون دلار به آفریقا صادر کرد که ۱۸ درصد رشد داشت.
این ساختار نشان می‌دهد ایران در برابر آفریقا بیشتر واردکننده مواد غذایی و خام است و در صادرات، عمدتاً کالاهای صنعتی و انرژی‌محور عرضه می‌کند. اگر سیاست تجاری صرفاً بر «افزایش صادرات کالا» محدود بماند، بخش کشاورزی در این رابطه جایگاه ثانویه خواهد داشت؛ اما اگر بر زنجیره ارزش متمرکز شود، هم صادرات ایران متنوع‌تر می‌شود و هم آفریقا به تولید و فرآوری بیشتر دست می‌یابد.
چالش‌های اصلی همکاری
تجربه سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نشان داد که رشد تجارت ایران با آفریقا خودبه‌خود تداوم نمی‌یابد. مهم‌ترین چالش‌ها عبارت‌اند از:
· زیرساخت حمل‌ونقل و لجستیک: نبود خطوط مستقیم دریایی و هوایی کافی، هزینه بالای حمل و اتکا به مسیرهای ثالث، رقابت‌پذیری کالاهای ایرانی را کاهش می‌دهد.
· تبادل مالی و بانکی: محدودیت‌های تسویه ارزی، ریسک پرداخت و نبود سازوکارهای بانکی مطمئن، موانع جدی برای قراردادهای بلندمدت هستند.
· تمرکز صادراتی: سهم بالای مشتقات نفتی و فولاد، تجارت ایران را در برابر نوسان قیمت جهانی و تحریم‌ها آسیب‌پذیر می‌کند.
· اطلاعات بازار و حضور مستمر: ورود موردی و سفرمحور، بدون شبکه توزیع، انبار، خدمات پس از فروش و روابط تجاری بومی، پایدار نیست.
· استانداردها و مقررات بهداشتی: در تجارت غذایی و کشاورزی، انطباق با استانداردهای ایمنی غذا، قرنطینه گیاهی و مقررات وارداتی کشورهای آفریقایی شرط ورود به بازار است.
فرصت‌های پیش روی ایران
آفریقا با جمعیت بیش از یک میلیارد نفر، رشد جمعیت شهری، تقاضای فزاینده مواد غذایی و شکاف تولید داخلی، یکی از مهم‌ترین بازارهای آینده مواد غذایی و نهاده‌های کشاورزی است. اتحادیه آفریقا تخمین زده است که تقاضای غذایی قاره حدود ۲۰ درصد بیش از عرضه داخلی است و صورت‌حساب واردات غذایی سالانه آن حدود ۳۵ میلیارد دلار است.
برای ایران، این فضا می‌تواند در چند محور تبدیل به فرصت شود:
· صادرات نهاده‌های کشاورزی، از جمله بذر، کود، سموم مجاز، تجهیزات آبیاری و ماشین‌آلات کشاورزی.
· سرمایه‌گذاری در مزارع، دامداری‌ها، مزرعه‌های آبزی‌پروری و واحدهای شیلاتی در کشورهای آفریقایی.
· توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری مواد غذایی، از جمله کنسرو، لبنیات، خوراک دام، روغن‌های خوراکی و محصولات بسته‌بندی‌شده.
· انتقال دانش فنی در آبیاری کم‌فشار، مدیریت آب، مبارزه با فرسایش خاک، دامپروری و شیلات.
· همکاری در آموزش، ترویج کشاورزی، آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت و سامانه‌های دیجیتال کشاورزی.
سیاست‌های آفریقا؛ فرصت یا هشدار؟
برنامه توسعه‌ای کشورهای آفریقایی دیگر صرفاً به‌دنبال واردات کالا نیست. چارچوب «برنامه توسعه ای ۲۰۶۳» اتحادیه آفریقا و منطقه آزاد تجارت قاره‌ای آفریقا، بر صنعتی‌شدن، افزایش ارزش‌افزوده، کاهش وابستگی به صادرات مواد خام و شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای تأکید دارند.
در حوزه کشاورزی، اتحادیه آفریقا توسعه فرآوری محصولات کشاورزی، ایمنی غذا، تجارت درون‌آفریقایی محصولات کشاورزی و ایجاد زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای را در اولویت قرار داده است. همچنین برنامه «کمیسیون توسعه کشاورزی آفریقا» یا CAADP و اعلامیه مالابو، هدف سه‌برابر کردن تجارت درون‌آفریقایی محصولات و خدمات کشاورزی را دنبال می‌کنند.
این سیاست‌ها دو پیام برای ایران دارند:
۱) صادرات صرف محصولات خام یا کالاهای نهایی بدون سرمایه‌گذاری محلی، با جهت‌گیری آفریقا سازگار نیست.
۲) ایران باید در طرح‌هایی مشارکت کند که به افزایش تولید، فرآوری، اشتغال و ارزش‌افزوده در خود کشورهای آفریقایی کمک می‌کنند.
مسیر درست: زنجیره ارزش کشاورزی
مسیر درست توسعه همکاری ایران و آفریقا در کشاورزی، حرکت از «تجارت مرزی» به «همکاری زنجیره ارزش» است. زنجیره ارزش کشاورزی یعنی همکاری از مزرعه تا بازار: تأمین نهاده، تولید، برداشت، انبارش، فرآوری، بسته‌بندی، لجستیک، بازاریابی و توزیع.
یک مدل عملی می‌تواند این‌گونه باشد:
· ایران بذر، کود، تجهیزات آبیاری، دانش فنی و خدمات مهندسی عرضه کند.
· شرکت‌های مشترک یا سرمایه‌گذاران آفریقایی در تولید محصول در کشور میزبان فعال شوند.
· بخشی از محصول در همان کشور فرآوری و بسته‌بندی شود.
· محصول نهایی هم برای بازار داخلی آفریقا و هم برای صادرات از طریق منطقه آزاد تجارت قاره‌ای آفریقا عرضه شود.
· ایران در ازای آن، بخشی از مواد اولیه مورد نیاز خود، از جمله حبوبات، دام، محصولات شیلاتی یا مواد اولیه صنایع غذایی را تأمین کند.
این مدل با اولویت‌های اتحادیه آفریقا هم‌راستاست؛ چون آفریقا به‌طور مشخص فرآوری کشاورزی، توسعه زنجیره ارزش و کاهش صادرات مواد خام را در راهبرد کالاهای قاره‌ای خود قرار داده است.
جمع‌بندی
نوسان تجارت ایران با آفریقا نشان می‌دهد که حضور ایران در آفریقا هنوز بر پایه قراردادهای مقطعی و صادرات کالایی است، نه یک استراتژی اقتصادی پایدار.
بخش کشاورزی می‌تواند نقطه تغییر این معادله باشد؛ نه به این معنا که ایران فقط محصولات غذایی بیشتری به آفریقا صادر کند، بلکه به این معنا که در تولید، فرآوری، فناوری، آموزش و توزیع با کشورهای آفریقایی شریک شود. اگر ایران بتواند زنجیره ارزش کشاورزی را مبنای همکاری قرار دهد، هم سهم خود را از بازار بزرگ آفریقا افزایش می‌دهد و هم با جهت‌گیری توسعه‌ای آفریقا برای ارزش‌افزوده و صنعتی‌شدن کشاورزی هم‌راستا می‌شود./
اسماعیل رزاقی، پژوهشگر اقتصادی آفریقا
اخبار مرتبط
قیمت دلار همه ماجراست؟ تغییر نخست‌وزیر، پایان تهدید جنگ با ایران نیست از ارزشگذاری تا ریسک دیپلماسی پوتین زیر سایه جنگ اداره امور مالیه کشور از روی بی‌مطالعگی صورت گرفته بود