بازار آریا - تورم سالانه دهک دوم به ۸۵٫۸ درصد رسید، اما در مهرماه دهک دهم بیشترین گرانی را تجربه کرد. به این ترتیب، اختلاف سبد مصرفی خانوارها، دو چهره متفاوت از فشار تورمی ساخته است.
تازه‌ترین گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد در حالی که خانوارهای دهک‌های پایین همچنان بیشترین تورم سالانه را تحمل می‌کنند، در مهرماه ورق برگشته و قیمت سبد مصرفی دهک‌های بالاتر با سرعت بیشتری افزایش یافته است. این تغییر، تصویری متفاوت از توزیع فشار تورمی در اقتصاد ایران ارائه می‌دهد؛ اقتصادی که در آن ترکیب هزینه‌های خانوار به اندازه نرخ عمومی تورم اهمیت پیدا کرده است.
بر اساس گزارش تاره مرکز آمار، تورم سالانه دهک دوم به ۸۵٫۸ درصد رسیده، در حالی که این نرخ برای دهک دهم ۷۴٫۸ درصد بوده است. به این ترتیب، فاصله تورمی دهک‌ها به ۱۱ واحد درصد رسیده و خانوارهای کم‌هزینه همچنان با افزایش شدیدتری در قیمت سبد مصرفی خود طی دوره سالانه مواجه بوده‌اند.
اما بررسی تغییرات ماهانه نتیجه متفاوتی دارد. در مهرماه، تورم دهک اول تنها سه درصد بوده، در حالی که دهک دهم افزایش ۵٫۷ درصدی قیمت‌ها را تجربه کرده است. اختلافی که بخش بزرگی از آن به جهش قیمت کالاهای غیرخوراکی، به‌ویژه حمل‌ونقل، مربوط می‌شود.
در مقابل، خوراکی‌ها همچنان نقش تعیین‌کننده‌ای در فشار تورمی انباشته دهک‌های پایین دارند. سهم این گروه در سبد مصرفی دهک اول تقریباً دو برابر دهک دهم است و افزایش شدید قیمت مواد غذایی، نابرابری تورمی را در مقیاس سالانه تشدید کرده است. داده‌های مهر نشان می‌دهند که برای شناخت فشار گرانی، تنها دانستن نرخ تورم کافی نیست؛ باید دید خانوارها درآمد و منابع محدود خود را صرف خرید چه کالاهایی می‌کنند.
شکاف ۱۱ واحد درصدی تورم سالانه؛ دهک دوم در صدر گرانی ایستاد
توزیع تورم سالانه میان دهک‌های هزینه‌ای نشان می‌دهد افزایش قیمت‌ها در یک سال گذشته فشار یکسانی بر سبد مصرف خانوارهای ایرانی وارد نکرده است. بر اساس گزارش مرکز آمار، دهک دوم با نرخ تورم ۸۵٫۸ درصدی بالاترین و دهک دهم با نرخ ۷۴٫۸ درصدی پایین‌ترین تورم سالانه را در مهرماه ثبت کرده‌اند.
دهک‌های اول و سوم نیز هرکدام تورم سالانه ۸۴٫۸ درصدی داشته‌اند. پس از آن، نرخ تورم به‌تدریج کاهش یافته و به ۸۲٫۷ درصد در دهک چهارم، ۷۹٫۹ درصد در دهک ششم و ۷۵٫۶ درصد در دهک نهم رسیده است. این توزیع نشان می‌دهد از دهک سوم به بعد، نرخ تورم سالانه با حرکت به سمت دهک‌های بالاتر به‌طور پیوسته کاهش پیدا می‌کند.
در مقایسه با تورم سالانه ۷۶٫۸ درصدی کل کشور، هفت دهک نخست افزایش قیمت بالاتری را در سبد مصرفی خود تجربه کرده‌اند. در مقابل، تورم دهک‌های نهم و دهم پایین‌تر از میانگین کشوری بوده است.
البته این اختلاف به معنای آن نیست که خانوارهای پردرآمد هزینه ریالی کمتری بابت گرانی پرداخت کرده‌اند. نرخ تورم تغییر نسبی قیمت سبد مصرفی را نشان می‌دهد، نه مقدار پولی مخارج خانوار.
با این حال، استمرار تورم بالاتر در دهک‌های پایین از یک نابرابری مهم حکایت دارد: ساختار مصرف خانوارهای کم‌هزینه آن‌ها را در برابر افزایش قیمت برخی کالاهای اساسی آسیب‌پذیرتر کرده است.
سهم ۴۲ درصدی خوراکی‌ها در سبد دهک اول؛ چرا فشار گرانی بر کم‌درآمدها بیشتر است؟
برای شناخت ریشه نابرابری تورمی باید به ترکیب سبد مصرفی خانوارها نگاه کرد. گزارش مرکز آمار نشان می‌دهد خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۴۲٫۳۶ درصد از سبد هزینه‌ای دهک اول را تشکیل می‌دهند؛ در حالی که سهم این گروه در دهک دهم تنها ۲۱٫۵۵ درصد است.
این اختلاف زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که تورم سالانه خوراکی‌ها و دخانیات در کل کشور به ۱۱۲٫۲ درصد رسیده است. افزون بر وزن متفاوت، نرخ تورم همین گروه نیز برای دهک‌ها یکسان نیست؛ به‌طوری‌که تورم سالانه خوراکی‌ها در دهک اول ۱۲۰٫۳ درصد و در دهک دهم ۱۰۷٫۵ درصد بوده است.
جزئیات سبد مصرفی نیز تفاوت قابل توجهی را آشکار می‌کند. نان و غلات ۹٫۸۸ درصد، لبنیات و تخم‌مرغ ۴٫۹۱ درصد، روغن‌ها و چربی‌ها ۲٫۵۷ درصد و سبزیجات و حبوبات ۷٫۱۰ درصد از سبد دهک اول را تشکیل می‌دهند. مجموع سهم این چهار گروه به ۲۴٫۴۶ درصد می‌رسد؛ در حالی که همین اقلام تنها ۹٫۹۶ درصد از سبد دهک دهم را به خود اختصاص داده‌اند.
این تفاوت در شرایطی رخ داده که تورم نقطه‌ای روغن‌ها و چربی‌ها به ۲۵۵٫۷ درصد و لبنیات و تخم‌مرغ به ۱۵۴٫۶ درصد رسیده است.
بنابراین، افزایش شدید قیمت کالاهای اساسی در کنار سهم بالاتر آن‌ها از هزینه خانوارهای کم‌درآمد، یکی از مهم‌ترین توضیحات برای شکاف تورم سالانه دهک‌هاست.
تورم ماهانه دهک دهم به ۵٫۷ درصد رسید؛ تغییر جهت فشار گرانی در مهرماه
برخلاف تصویر تورم سالانه، بررسی تورم ماهانه مهر نشان می‌دهد سرعت افزایش قیمت سبد مصرفی خانوارها با حرکت از دهک‌های پایین به بالا بیشتر شده است. نرخ تورم ماهانه دهک اول سه درصد بوده، اما این رقم در دهک پنجم به ۳٫۶۲ درصد، در دهک هشتم به ۴٫۲۲ درصد و در دهک دهم به ۵٫۷ درصد رسیده است.
به این ترتیب، تورم ماهانه دهک دهم ۲٫۷ واحد درصد بالاتر از دهک اول بوده است؛ اختلافی که نشان‌دهنده تغییر ترکیب فشار تورمی در مهرماه است.
بررسی سهم گروه‌های مصرفی در تورم ماهانه توضیح روشن‌تری ارائه می‌دهد. خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۱٫۲۳ واحد درصد از تورم دهک اول را تشکیل داده‌اند؛ در حالی که سهم آن‌ها در دهک دهم تنها ۰٫۸۷ واحد درصد بوده است.
اما در بخش کالاهای غیرخوراکی و خدمات، وضعیت کاملاً متفاوت است. این گروه ۱٫۷۷ واحد درصد از تورم ماهانه دهک اول و ۴٫۸۳ واحد درصد از تورم دهک دهم را توضیح می‌دهد. بنابراین، اختلاف سهم غیرخوراکی‌ها و خدمات میان دو دهک به ۳٫۰۶ واحد درصد رسیده است.
این ارقام نشان می‌دهند که فشار ماهانه خوراکی‌ها همچنان در سبد دهک‌های پایین بیشتر بوده، اما افزایش قیمت سایر کالاها و خدمات در مهرماه، تورم دهک‌های بالا را به‌شدت افزایش داده است.
البته تورم ماهانه کمتر دهک اول به معنای بهبود معیشت این خانوارها نیست؛ زیرا فشار افزایش قیمت‌های انباشته همچنان بر هزینه کالاهای ضروری آن‌ها سنگینی می‌کند.
سهم ۵۷ درصدی حمل‌ونقل در شکاف تورمی؛ چرا دهک دهم بیشتر تحت تأثیر قرار گرفت؟
مهم‌ترین عامل اختلاف تورم ماهانه دهک اول و دهم را باید در گروه حمل‌ونقل جست‌وجو کرد. بر اساس جدول سهم گروه‌ها در تورم ماهانه مرکز آمار، حمل‌ونقل ۱٫۷۶ واحد درصد از تورم دهک دهم را تشکیل داده، در حالی که سهم آن در دهک اول تنها ۰٫۲۳ واحد درصد بوده است.
اختلاف ۱٫۵۳ واحد درصدی این دو رقم، معادل حدود ۵۶٫۷ درصد از شکاف ۲٫۷ واحد درصدی تورم ماهانه دهک اول و دهم است. به بیان دیگر، تفاوت سهم حمل‌ونقل به‌تنهایی بیش از نیمی از فاصله تورمی دو دهک انتهایی را توضیح می‌دهد.
علت این تفاوت را می‌توان در ترکیب سبد مصرفی مشاهده کرد. حمل‌ونقل ۱۳٫۶۶ درصد از هزینه‌های دهک دهم را تشکیل می‌دهد، اما سهم آن در دهک اول تنها ۳٫۵۲ درصد است. این اختلاف در شرایطی اهمیت پیدا کرده که قیمت‌های گروه حمل‌ونقل در مهرماه ۱۰٫۷ درصد و زیرگروه خرید وسایل نقلیه ۱۴٫۵ درصد افزایش یافته‌اند.
آموزش نیز در این شکاف نقش داشته است. وزن آموزش در سبد دهک دهم حدود ۹٫۷ برابر دهک اول است و افزایش ۲۳٫۵ درصدی قیمت آن در مهر، سهم بیشتری در تورم خانوارهای دهک بالا ایجاد کرده است.
در مجموع، داده‌های مهر نشان می‌دهند که تفاوت نرخ تورم دهک‌ها تنها نتیجه شدت گرانی نیست؛ بلکه به ترکیب کالاها و خدمات مصرفی نیز وابسته است. با وجود تورم ماهانه بالاتر دهک دهم، فشار سالانه قیمت کالاهای اساسی همچنان بر سبد خانوارهای کم‌هزینه سنگین‌تر باقی مانده است.