بازار آریا - دنیای اقتصاد : اقتصاد ایران در شرایط تشدید محدودیتهای مالی و بستهتر شدن مسیرهای رسمی تجارت، به سمت استفاده گستردهتر از رمزارزها حرکت میکند. کاهش سختگیری در برخی مبادلات ارزی، امکان استفاده از درآمدهای صادراتی برای واردات مستقیم و افزایش نقش تتر و بیتکوین در تسویه معاملات، مسیر تازهای برای جابهجایی پول در اقتصاد ایران ساخته است. این مسیر میتواند بخشی از فشار محدودیتهای مالی را کاهش دهد، اما همزمان ریسکهای تازهای برای تجارت، سیاستگذاری پولی و شفافیت مالی ایجاد میکند.
در سالهای گذشته، صادرکنندگان ایرانی برای بازگرداندن درآمدهای ارزی خود با محدودیتهای متعددی روبهرو بودند. آنها باید بخش مشخصی از درآمد صادراتی را به کشور بازمیگرداندند و ارز حاصل از صادرات را از مسیرهای تعیینشده و با نرخهای رسمی عرضه میکردند. فاصله میان نرخ رسمی و نرخ بازار، هزینه انتقال پول و دشواری دسترسی به شبکههای پرداخت بینالمللی، بازگشت منابع صادراتی را برای بسیاری از فعالان اقتصادی پرهزینه میکرد. در چنین شرایطی، بخشی از منابع حاصل از صادرات در خارج از کشور باقی میماند یا بدون ثبت کامل به اقتصاد داخلی بازمیگشت. این روند شکاف میان منابع ارزی ثبتشده و نیاز واقعی اقتصاد را افزایش داد. اکنون نشانههایی از افزایش انعطاف در مسیر بازگرداندن منابع و تسویه معاملات دیده میشود.
عبور از مسیرهای رسمی
یکی از تغییرات مهم در فضای جدید، افزایش انعطاف در نحوه استفاده از درآمدهای صادراتی است. بر اساس روایتهای مطرحشده، صادرکنندگان میتوانند بخشی از منابع خود را برای واردات مواد اولیه، تجهیزات و کالاهای موردنیاز کسبوکارشان به کار بگیرند. به این ترتیب، صادرکننده میتواند درآمد صادراتی خود را برای تامین نیازهای وارداتی همان کسبوکار به کار گیرد.
این تغییر میتواند زمان تامین مواد اولیه را کاهش دهد و هزینه تجارت را پایین بیاورد. در شرایطی که تولیدکنندگان با دشواری تامین ارز و اختلال در زنجیره واردات روبهرو هستند، استفاده از درآمد صادراتی برای واردات مستقیم میتواند بخشی از فشار عملیاتی بنگاهها را کاهش دهد. همزمان، برخی فعالان اقتصادی امکان بیشتری برای استفاده از بازار آزاد در مبادلات ارزی پیدا کردهاند. این روند از افزایش انعطاف در سازوکاری حکایت دارد که پیش از این، نرخ، مسیر انتقال و نحوه مصرف درآمدهای ارزی را محدود میکرد. در چنین فضایی، سرعت تسویه و انتخاب مسیر انتقال منابع اهمیت بیشتری پیدا میکند.
با این حال، انعطاف بیشتر در مبادلات ارزی به معنای حذف کامل محدودیتها نیست. فعالان اقتصادی همچنان با ریسک تحریم، مسدود شدن حسابها، تغییر مقررات و دشواری شناسایی طرف معامله روبهرو هستند. به همین دلیل، رمزارزها در این فضا بیشتر بهعنوان مسیری مکمل برای انتقال ارزش و تسویه معاملات مطرح شدهاند، نه جایگزینی کامل برای شبکه بانکی.
چرا تتر در تجارت ایران اهمیت پیدا کرد؟
در میان رمزارزها، تتر جایگاه ویژهای در معاملات مرتبط با ایران پیدا کرده است. ارزش این دارایی به دلار آمریکا متصل است و در شرایط عادی نوسان محدودتری نسبت به داراییهایی مانند بیتکوین دارد. همین ویژگی، تتر را برای انتقال ارزش و تسویه معاملاتی که نیاز به ثبات بیشتری دارند، جذاب میکند. تاجر میتواند ارزش یک معامله را با استفاده از تتر از طریق صرافیهای رمزارزی منتقل کند و برای تسویه خرید یا فروش کالا از آن بهره بگیرد. این فرآیند در برخی موارد سرعت بیشتری نسبت به انتقال بانکی دارد و به شبکههای پرداخت سنتی وابستگی کمتری ایجاد میکند.
تتر البته بدون ریسک نیست. وابستگی آن به زیرساختهای صادرکننده، امکان مسدود شدن برخی کیفپولها و حساسیت نهادهای نظارتی بینالمللی، ریسک عملیاتی این ابزار را افزایش میدهد. در صورت قرار گرفتن یک کیفپول در فهرستهای محدودیت، دسترسی به داراییهای موجود در آن میتواند دشوار یا غیرممکن شود.
از سوی دیگر، افزایش استفاده از تتر به معنای استفاده یکسان همه صادرکنندگان و واردکنندگان از این ابزار نیست. بخشی از فعالان اقتصادی همچنان صرافیهای کشورهای همسایه و روشهای سنتی انتقال پول را ترجیح میدهند. برخی دیگر نیز به دلیل ریسک مقرراتی، امنیت کیفپولها یا ناآشنایی با فناوری، وارد این بازار نشدهاند.
افزایش نقش رمزارزها در تجارت خارجی
حجم جابهجایی رمزارز در ایران طی سالهای اخیر افزایش یافته است. برآوردهای منتشرشده نشان میدهد در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۰میلیارد دلار رمزارز در ارتباط با ایران جابهجا شده است. این رقم، حتی اگر تمام آن به تجارت خارجی مربوط نباشد، از گسترش استفاده از داراییهای دیجیتال در اقتصاد ایران حکایت دارد.
رمزارزها در ایران تنها برای سرمایهگذاری و معاملهگری مورد استفاده قرار نمیگیرند. بخشی از تقاضا برای این داراییها به نیاز برای انتقال پول، حفظ ارزش دارایی و دسترسی به ابزارهای پرداخت بازمیگردد. در اقتصادی که دسترسی به شبکههای مالی جهانی محدود شده است، رمزارز میتواند بخشی از موانع انتقال ارزش را کنار بزند.
این روند، رابطه میان محدودیتهای مالی و فناوری مالی را نیز تغییر داده است. شبکههای بلاکچین، کیفپولهای دیجیتال و صرافیهای رمزارزی اکنون در کنار بانکها و صرافیهای سنتی، بخشی از مسیرهای انتقال ارزش را تشکیل میدهند.
البته رمزارزها نمیتوانند همه مشکلات تجارت خارجی را حل کنند. انتقال دارایی دیجیتال فقط بخش مالی معامله را پوشش میدهد. واردات کالا همچنان به حملونقل، بیمه، گمرک، تامینکننده خارجی و تحویل فیزیکی کالا نیاز دارد. بنابراین رمزارز میتواند مسیر تسویه را تسهیل کند، اما جایگزین زیرساختهای تجاری نمیشود.
استخراج بیتکوین و تولید منابع ارزی
ایران علاوه بر استفاده از رمزارزها در انتقال پول، از ظرفیت استخراج بیتکوین نیز بهره برده است. انرژی ارزان داخلی یکی از عواملی است که استخراج رمزارز را برای برخی فعالان جذاب کرده است. برآوردهای بینالمللی سهم ایران از استخراج جهانی بیتکوین را حدود ۴.۵درصد اعلام کردهاند. استخراج بیتکوین میتواند یک منبع درآمد دیجیتال ایجاد کند. در این مدل، انرژی و تجهیزات به تولید داراییای منجر میشوند که امکان انتقال آن در سطح بینالمللی وجود دارد. بیتکوین استخراجشده میتواند برای خرید کالا، تسویه برخی معاملات یا تبدیل به داراییهای دیگر مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، استخراج رمزارز هزینههایی نیز دارد. مصرف بالای برق، فشار بر شبکه انرژی، نیاز به تجهیزات تخصصی و نوسان قیمت بیتکوین، ریسک این فعالیت را افزایش میدهد. توسعه بیضابطه استخراج نیز میتواند فشار بیشتری بر بازار انرژی وارد کند.
به این ترتیب، رمزارزها همزمان یک فرصت و یک چالش برای اقتصاد ایران هستند. این داراییها میتوانند بخشی از ابزارهای پرداخت و منابع مالی موردنیاز تجارت را فراهم کنند، اما نبود چارچوب روشن میتواند به افزایش معاملات غیرشفاف، خروج سرمایه و پیچیدهتر شدن نظارت مالی منجر شود.
شفافیت مالی در مسیر تازه تجارت
گسترش استفاده از رمزارزها در ایران به محدودیتهای ساختاری اقتصاد نیز ارتباط دارد. هرچه دسترسی به شبکههای رسمی پرداخت دشوارتر شود، تقاضا برای ابزارهای جایگزین افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی، رمزارزها برای بخشی از فعالان اقتصادی به ابزاری برای پاسخ به محدودیتهای موجود تبدیل شدهاند.
با این حال، انتقال بخشی از معاملات به مسیرهای غیررسمی میتواند سیاستگذاری اقتصادی را دشوارتر کند. اگر درآمدهای صادراتی، واردات و انتقال سرمایه بیشتر خارج از سامانههای رسمی انجام شود، تصویر سیاستگذار از جریان واقعی ارز و سرمایه ناقص خواهد ماند. این وضعیت میتواند پیشبینی تقاضای ارز، مدیریت نقدینگی و کنترل ریسکهای مالی را دشوارتر کند. در مقابل، افزایش انعطاف در صورت همراه شدن با مقررات شفاف، ثبت معاملات و نظارت هوشمند میتواند به بازگشت بخشی از منابعی کمک کند که پیشتر در خارج از کشور باقی میماندند. مساله اصلی، انتخاب میان ممنوعیت کامل و آزادی بدون قاعده نیست. چالش اصلی این است که مسیر تجارت تسهیل شود، بدون آنکه شفافیت مالی و امکان نظارت بر جریان منابع کاهش پیدا کند.
رمزارزها به بخشی از واقعیت تازه اقتصاد ایران تبدیل شدهاند. تتر در تسویه معاملات، بیتکوین در انتقال ارزش و استخراج رمزارز در ایجاد درآمد دیجیتال، هرکدام بخشی از این تغییر را شکل دادهاند. آینده این مسیر به تداوم محدودیتهای مالی، کیفیت مقررات داخلی و توان اقتصاد برای ایجاد مسیرهای شفاف و قابل اتکا در تجارت خارجی بستگی دارد.
رمزارزها میتوانند بخشی از شکاف ایجادشده در شبکه مالی جهانی را پر کنند، اما نمیتوانند جای سیاست ارزی، شبکه بانکی و زیرساخت تجارت خارجی را بگیرند. مسیر تازه تجارت ایران با رمزارز شکل گرفته است؛ مساله اصلی از اینجا به بعد، نحوه مدیریت این مسیر است.