بازار آریا - یک کارشناس اقتصادی گفت: یک پژوهش نشان میدهد شوکهای برق در ایران برای کشاورزی و خدمات عمومی ماندگار است، اما صنعت و خانوارها پس از بحران به مسیر پیشین بازمیگردند.
یادداشت مهمان، ایمان چراتیان، دکترای اقتصاد بینالملل؛ استادیار اقتصاد و عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی؛ در روزگاری که تنشهای نظامی خاورمیانه به اوج خود رسیده و زیرساختهای انرژی به هدفی استراتژیک تبدیل شدهاند، شبکه برق ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. حملات اخیر به تأسیسات برق کشور، نهتنها خاموشیهای گستردهای را در گرمای طاقتفرسای تابستان رقم زده، بلکه پرسشی بنیادین را پیش روی سیاستگذاران قرار داده است: آیا این شوکها موقتیاند و مصرف برق به روند پیشین بازمیگردد، یا زخمی ماندگار بر پیکره بخشهای مختلف اقتصاد وارد میکنند؟ مقاله ایمان چراتیان، صالح گلتبار و آنتونیو گُلپه (۲۰۲۰) با عنوان «درباره پایداری مصرف برق بخشهای مختلف در ایران»، پاسخی علمی به این پرسش میدهد.
این پژوهش با استفاده از آزمونهای ریشه واحد و شکستهای ساختاری نشان میدهد که شوکهای شدید، تأثیرات موقتی بر مصرف برق بخشهای صنعتی، مسکونی و روشنایی معابر دارند؛ اما برای بخشهای کشاورزی و خدمات عمومی، این شوکها پایدار و ماندگار خواهند بود. بهعبارت دیگر، اگر حملات به شبکه برق، چاههای کشاورزی یا بیمارستانها را از مدار خارج کند، ممکن است این بخشها برای همیشه مسیر مصرف خود را تغییر دهند، درحالیکه صنعت و خانوارها پس از ترمیم شبکه، به وضعیت پیشین بازمیگردند.
شواهد جهانی و پیامدهای پایدار برای ایران
تجربه جنگ در اوکراین، لبنان و رژیم صهیونیستی نشان میدهد که تخریب زیرساختهای برق، تنها یک بحران فنی نیست؛ بلکه پیامدهای انسانی و اقتصادی عمیقی به همراه دارد. اوکراین حدود ۵۰ درصد از ظرفیت تولید برق خود را در حملات روسیه از دست داده و خاموشیهای اجباری، مصرف واقعی برق را به میزان ۱۳۵ روز مصرف متوسط کییف کاهش داده است.
بر اساس شواهد موجود، در ۸ فوریه ۲۰۲۶، بیش از ۱۲ میلیون مشترک همزمان بدون برق بوده و ظرفیت در دسترس تولید برق اوکراین از حدود ۳۸ گیگاوات پیش از جنگ به کمتر از ۱۱ گیگاوات در زمستان ۲۰۲۶ کاهش یافته است.
در لبنان، حمله به یک پُست برق، برق ۶۰ روستا را برای مدتها قطع کرد. در رژیم صهیونیستی نیز حملات موشکی به نیروگاه بازان، خسارت قابلتوجهی به تأسیسات انرژی وارد آورد و این درس را به همه داد که هیچ تأسیساتی از مصونیت مطلق برخوردار نیست. حال این پرسش مطرح است که حملات به شبکه برق ایران چه پیامدهای بلندمدتی برای بخشهای مختلف خواهد داشت؟ بر اساس یافتههای مطالعه چراتیان و همکاران:
بخش کشاورزی و خدمات عمومی (بیمارستانها، مدارس، ادارات) دارای ریشه واحد هستند و شوکهای وارده، پایدار و ماندگار خواهند بود. بهبیان ساده، اگر حملات، پُستهای تغذیهکننده چاههای کشاورزی یا مراکز درمانی را از مدار خارج کند، احیای مجدد آنها نیازمند سرمایهگذاری کلان و زمان طولانی است و الگوی مصرف این بخشها برای همیشه تغییر میکند.
در ایران، حدود ۴۲۰۰ مگاوات از ظرفیت نیروگاهی خارج شده و بیش از ۲۰۰۰ نقطه از زیرساختهای برق آسیب دیده است که این موضوع، زنگ خطری جدی برای این دو بخش حساس بهشمار میرود.
در مقابل، بخش صنعت و مسکونی ایستا هستند و شوکها تأثیری موقت بر آنها دارند. بهعبارت دیگر، پس از ترمیم شبکه، مصرف برق این بخشها به روند پیشین بازمیگردد، هرچند خاموشیهای طولانی در گرمای تابستان، هزینههای جبرانناپذیری بر تولید و معیشت خانوارها تحمیل میکند.
چگونه میتوان از شبکه برق در برابر شوک جنگ محافظت کرد؟
بر اساس یافتههای علمی و تجارب جهانی، مجموعه راهکارهای زیر برای مدیریت بحران برق در دوران جنگ پیشنهاد میشود:
اولویتبندی حفاظت از زیرساختهای بخشهای دارای شوک دائمی: با توجه به اینکه شوکهای وارد به بخشهای کشاورزی و خدمات عمومی تأثیری ماندگار دارند، حفاظت از خطوط انتقال و پستهای تغذیهکننده چاههای کشاورزی، بیمارستانها و مراکز درمانی باید در اولویت نخست قرار گیرد. ایجاد خطوط جایگزین و پشتیبان و استفاده از ژنراتورهای اضطراری در مراکز حیاتی، تجربهای موفق از اوکراین است. مدیریت مصرف هوشمند در بخشهای با شوک موقت: در بخشهای صنعتی و مسکونی که شوکها موقتیاند، برنامههای خاموشی اجباری و تشویق به صرفهجویی میتواند فشار بر شبکه را کاهش دهد. تجربه اوکراین نشان داده که برنامههای مدیریت تقاضا در کوتاهمدت مؤثر واقع میشود. سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر و تولید پراکنده: گسترش نیروگاههای خورشیدی و بادی در نقاط مختلف کشور، با توزیع جغرافیایی گسترده، هدف قرار دادن همزمان تمامی آنها را دشوار میسازد و تابآوری شبکه را افزایش میدهد. ایجاد صندوق بازسازی زیرساختهای برق: با الهام از تجربه اوکراین که برای بازسازی بخش انرژی طی دهه آینده به ۹۱ میلیارد دلار نیاز دارد، ایران باید صندوقی ویژه برای بازسازی و مقاومسازی شبکه برق ایجاد کند تا فرایند بازسازی با سرعت بیشتری انجام شود. تنوعبخشی به منابع تأمین برق بخش کشاورزی: با توجه به پایداری شوکها در این بخش، تشویق کشاورزان به نصب پنلهای خورشیدی، استفاده از پمپهای گازوئیلی پشتیبان و ایجاد مخازن ذخیره آب، میتواند وابستگی به شبکه سراسری را کاهش دهد. مقاومسازی شبکه توزیع و انتقال: با توجه به افزایش شدت حملات در جنگهای اخیر، مقاومسازی پُستها، ایجاد خطوط زیرزمینی در نقاط حساس، و استقرار ایستگاههای پشتیبانِ سیار، آسیبپذیری شبکه را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد. در پایان باید گفت جنگ به شبکه برق ایران ضربه زده است؛ اما همه بخشها یکسان آسیب نمیبینند. کشاورزی و خدمات عمومی، زخمهایی ماندگار بر پیکره خود خواهند داشت، درحالیکه صنعت و خانوارها، پس از پایان بحران، به تعادل بازمیگردند.
این یافته، راهنمایی دقیق برای سیاستگذاران است تا با اولویتبندی حفاظت از زیرساختهای آسیبپذیر، مدیریت هوشمند مصرف، سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر و ایجاد صندوق بازسازی، تابآوری شبکه برق را در برابر شوکهای آینده افزایش دهند. تجربه اوکراین، لبنان و رژیم صهیونیستی به ما میآموزد که جنگِ زیرساختهای انرژی، بحرانی انسانی، اقتصادی و اجتماعی است که پیامدهای آن تا سالها ادامه مییابد؛ اما با آمادگی و برنامهریزی دقیق، میتوان از تاریکی عبور کرد و چراغ امید را برای آینده روشن نگه داشت.