بازار آریا - دنیای اقتصاد: در سالهای اخیر، جهان شاهد خونبارترین دوره جنگی پس از پایان جنگ سرد بوده است. تنها بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ حدود ۷۵۰ هزار نفر در جنگها با گلوله و بمب کشته شدند و میلیونها نفر دیگر نیز قربانی پیامدهای غیرمستقیم درگیریها مانند گرسنگی، بیماری و فروپاشی زیرساختها شدند.
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمد امین مکرمی ؛ در سالهای اخیر، جهان شاهد خونبارترین دوره جنگی پس از پایان جنگ سرد بوده است. تنها بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ حدود ۷۵۰ هزار نفر در جنگها با گلوله و بمب کشته شدند و میلیونها نفر دیگر نیز قربانی پیامدهای غیرمستقیم درگیریها مانند گرسنگی، بیماری و فروپاشی زیرساختها شدند. با این حال، حتی آغازگران اصلی این جنگها نیز دستاورد روشنی به دست نیاوردهاند. جنگ روسیه در اوکراین به باتلاقی فرسایشی برای ولادیمیر پوتین تبدیل شده و جنگ آمریکا علیه ایران نیز برخلاف انتظار واشنگتن، نتوانسته اهداف سریع و قاطعی را محقق کند. مجموعه این تحولات نشان میدهد فناوریهای نوین، جنگ را برای قدرتهای مهاجم دشوارتر و پرهزینهتر کردهاند.
تحولات اخیر میدان نبرد دو واقعیت تازه را آشکار کرده است. نخست آنکه پیشروی زمینی برای ارتشها بسیار سختتر از گذشته شده و دوم اینکه کشورهای کوچکتر و ضعیفتر اکنون میتوانند با تجهیزات ارزان اما مرگبار، خسارتهای بزرگی به قدرتهای برتر وارد کنند. پهپادهای کوچک، موشکهای دقیق و سامانههای شناسایی پیشرفته باعث شدهاند نیروهای نظامی بهسختی بتوانند جابهجا شوند یا حتی از دید دشمن پنهان بمانند. به همین دلیل جنگهای امروز بیش از هر زمان دیگری فرسایشی، پرهزینه و طولانی شدهاند.
براساس سرمقاله اکونومیست، مهمترین تغییر جنگهای مدرن افزایش شدید آسیبپذیری نیروهای نظامی در میدان نبرد است. ماهوارهها، حسگرها و پهپادهای ارزانقیمت اکنون میتوانند تقریبا هر حرکت نظامی را شناسایی کنند. در جبهههای اوکراین، سربازان مجبورند در گروههای کوچک حرکت کنند و حتی انتقال مجروحان یا رساندن تجهیزات با روباتهای زمینی انجام میشود. به بیان دیگر، فناوری نهتنها قدرت تخریب را افزایش داده، بلکه امکان پنهانکاری و تحرک را نیز به شدت محدود کرده است.
این فناوریها به سرعت در سراسر جهان گسترش یافتهاند. پهپادهایی که ابتدا در جنگ اوکراین مورد استفاده قرار گرفتند، اکنون در درگیریهای لبنان نیز دیده میشوند. موشکهای ایران در مقایسه با موشکهای اسکاد عراق در جنگ خلیج فارس، بسیار دقیقتر و موثرتر شدهاند. اگر چین روزی بخواهد به تایوان حمله کند، نیروهایش با انبوهی از پهپادها و سامانههای دفاعی روبهرو خواهند شد. برتری هوایی که زمانی عامل تعیینکننده جنگها بود، اکنون دیگر تضمینکننده امنیت نیروهای زمینی نیست.
برخی تحلیلگران معتقدند دوران مانورهای سریع نظامی و حملات برقآسا به پایان رسیده است؛ اما تجربه جنگ اوکراین نشان میدهد میدان نبرد همواره در حال تغییر و سازگاری است. ارتشهایی موفق خواهند بود که بتوانند سامانههای شناسایی دشمن را مختل کنند، ارتباطات او را برهم بزنند و از دید حسگرها و پهپادها پنهان بمانند. این موضوع نیازمند آموزشهای تازه، تجهیزات ضدپهپادی و سرمایهگذاری گسترده در جنگ الکترونیک است.
در این میان، ارتشهای غربی هنوز آمادگی کامل برای چنین شرایطی ندارند. کشورهای عضو ناتو در رزمایشهای خود از تجربه نیروهای اوکراینی استفاده میکنند تا بتوانند خود را با واقعیتهای جدید میدان نبرد تطبیق دهند. آنها همچنین به دنبال گسترش استفاده از سامانههای بدون سرنشین در بخشهایی مانند شناسایی، لجستیک و عملیات رزمی هستند. با این حال، حتی ارتش اوکراین نیز با وجود نوآوریهای گسترده، همچنان از مشکلات ساختاری و فرماندهی رنج میبرد.
تحول مهم دیگر، تغییر در شیوه هدفگیری نظامی است. نرمافزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی اکنون میتوانند اهداف را با سرعتی بیسابقه شناسایی و برای حمله آماده کنند. آمریکا و اسرائیل در حملات اخیر به ایران از چنین فناوریهایی بهره بردند؛ اما تجربه نشان داد حتی حملات دقیق و گسترده نیز لزوما به تسلیم سریع طرف مقابل منجر نمیشود. ایران با وجود حملات سنگین، همچنان توانست به شلیک موشک و پهپاد ادامه دهد و حتی فشار اقتصادی گستردهای بر بازار جهانی وارد کند.
این وضعیت نشان میدهد فناوری پیشرفته، جایگزین استراتژی سیاسی و نظامی نمیشود. آمریکا در جریان این جنگ با کاهش ذخایر مهمات گرانقیمت و افزایش هزینههای اقتصادی روبهرو شد. همانطور که در جنگ ویتنام یا اشغال افغانستان توسط شوروی مشاهده شد، طرف ضعیفتر میتواند با اتکا به فرسایش و مقاومت طولانیمدت، قدرت برتر را تحت فشار قرار دهد. تفاوت امروز این است که بازیگران کوچکتر نیز به سلاحهای دقیق و فناوریهای پیشرفته دسترسی دارند.
در کنار این تحولات، قواعد و هنجارهای جنگ نیز بیش از گذشته تضعیف شدهاند. حمله به غیرنظامیان، زیرساختهای درمانی و استفاده از مجازات جمعی به بخشی عادی از بسیاری درگیریها تبدیل شده است. این روند نهتنها از نظر اخلاقی خطرناک است، بلکه میتواند امنیت شهروندان کشورهای غربی را نیز در آینده تهدید کند؛ زیرا جنگهای آینده با پهپادها و موشکهای دوربرد، مرز میان جبهه و شهر را بیش از گذشته از بین خواهند برد.
واقعیت تازه این است که جنگ دیگر ابزار آسانی برای تحمیل اراده قدرتهای بزرگ نیست. فناوریهای هوشمند هزینه آغاز جنگ را بالا بردهاند و به کشورهای ضعیفتر امکان دادهاند در برابر قدرتهای بزرگ مقاومت کنند. همین موضوع باعث شده جنگهای انتخابی، طولانیتر، پرخرجتر و بینتیجهتر از گذشته شوند