بازار آریا - دنیای اقتصاد: آیا تب تند هوش مصنوعی میتواند درآمد کافی برای بقای خود ایجاد کند؟ این پرسشی است که امروز والاستریت را نگران کرده است. ارزشگذاری سهام و برآورد بهای هوش مصنوعی هر دو به عنصر زمان گره خوردهاند.
به گزارش خبرنگار گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، آیا تب تند هوش مصنوعی میتواند درآمد کافی برای بقای خود ایجاد کند؟ این پرسشی است که امروز والاستریت را نگران کرده است. ارزشگذاری سهام و برآورد بهای هوش مصنوعی هر دو به عنصر زمان گره خوردهاند.
تعیین ارزش یک شرکت حتی در بهترین شرایط هم کاری پرابهام است و به پیشفرضهای جسورانهای درباره زمان تحقق جریانهای نقدی نیاز دارد.
نشریه اکونومیست در واکاوی این معما نوشته است که اگر زمانبندی پیشرفت هوش مصنوعی و پیشبینی لحظه پیشی گرفتن آن از تواناییهای انسان را هم وارد این معادله کنیم، تمام برآوردها به کلی آشفته و نامنسجم میشود.
بازارهای مالی اما تاب و توان چندانی برای صبر کردن ندارند. نمونه بارز این بیقراری، عرضه اولیه و قریبالوقوع سهام شرکت آنتروپیک است.
آنتروپیک نخستین توسعهدهنده بزرگ و متمرکز بر هوش مصنوعی است که پایش به بورس باز میشود. این شرکت قصد دارد با ارزش تقریبی یک و نیم تریلیون دلار وارد بازار شود تا در فهرست پانزده شرکت بزرگ سهامی عام جهان قرار بگیرد.
این عرضه اولیه در مقطع حساسی برای صنعت هوش مصنوعی رقم میخورد. نگرانیها از بدهی سنگین مراکز داده با انتخابات میاندورهای آمریکا و پیروزی نامزدهای بدبین به هوش مصنوعی همزمان شده است.
پیش از این تحولات، به نظر میرسید آنتروپیک برای ارزشگذاری دو تریلیون دلاری یا حتی بیشتر خیز برداشته است. اوپنایآی، رقیب اصلی این شرکت، عرضه اولیه سهام خود را به سال ۲۰۲۷ موکول کرده است.
بهای سهام انویدیا هم در زمان نگارش این گزارش حدود ۳۰درصد پایینتر از اوج اخیر خود قرار داشت. اوضاع شرکتهای نوظهور خدمات ابری که برای راهاندازی مراکز داده وامهای کلان میگیرند، از این هم وخیمتر است.
با این همه، گزارشها نشان میدهد تقاضا برای خرید سهام آنتروپیک در این عرضه اولیه بسیار فراتر از ظرفیت موجود است.
از همین رو، عرضه اولیه آنتروپیک رویدادی سرنوشتساز به شمار میرود. این شرکت با هر ارزش چند تریلیون دلاری که وارد بازار شود، از آن لحظه به بعد عملکردش و در مقیاسی کلانتر کل صنعت هوش مصنوعی، دیگر با خوشبینیهای مبهم سرمایهگذاران خطرپذیر سنجیده نخواهد شد، بلکه زیر ذرهبین والاستریت قرار میگیرد.
سرمایهگذاران میخواهند بدانند آیا این فناوری میتواند پول نقد کافی برای توجیه چنین ارزشگذاریهایی بسازد و از پس هزینههای سرسامآور ساخت مراکز داده در سالهای آینده بربیاید یا خیر.
شکاف عمیق میان درآمدهای فعلی و رویاهای تریلیون دلاری
ارقام در این حوزه سرسامآور است. محاسبات اکونومیست نشان میدهد هوش مصنوعی برای ثبت بازدهی متعارف در پروژههای توسعه مراکز داده، تا سال ۲۰۳۰ به حدود سه تریلیون دلار درآمد نیاز دارد.
برای درک بهتر ابعاد این رقم کافی است بدانیم کل دستمزدها و مزایایی مانند بیمه سلامت برای تمام شاغلان در آمریکا حدود ۱۶.۵تریلیون دلار و در مجموع کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی حدود ۳۵ تریلیون دلار است.
بنابراین هوش مصنوعی برای توجیه اقتصادی رونق مراکز داده، باید معادل تقریبا یکدهم کل دستمزدهای کنونی در کشورهای ثروتمند درآمدزایی کند. البته اگر کل اقتصاد با سرعت بالایی رشد کند، تحقق این هدف فشار کمتری به همراه دارد و حامیان سرسخت هوش مصنوعی نیز دقیقا روی چنین رشد چشمگیری حساب باز کردهاند.
اما تردیدی نیست که هوش مصنوعی هنوز به این جایگاه نرسیده است. آنتروپیک اعلام کرده که نرخ درآمد سالانهاش در پایان اکتبر به ۸۱میلیارد دلار رسیده است. این رقم برای اوپنایآی در پایان سپتامبر ۵۰میلیارد دلار برآورد شد.
با احتساب توسعهدهندگان کوچکتر و همچنین درآمدهای گوگل، متا و مایکروسافت از مدلهای اختصاصیشان، مجموع درآمد سازندگان مدلهای هوش مصنوعی احتمالا به حدود ۲۰۰میلیارد دلار میرسد.
خیز برداشتن از ۲۰۰ میلیارد دلار به سه تریلیون دلار نیازمند جهشی خیرهکننده است. آیا چنین اتفاقی شدنی است؟ جهش بزرگ قبلی زمان چندانی نبرد. مجموع درآمدهای آنتروپیک، اوپنایآی و چند توسعهدهنده کوچکتر، بدون احتساب غولهایی مانند گوگل و متا، احتمالا حوالی مارس ۲۰۲۵ از مرز ۱۰ میلیارد دلار گذشت و امروز به ۱۳۰ میلیارد دلار رسیده است.
با این حال، گام بعدی به مراتب دشوارتر خواهد بود. یکی از دلایل تزلزل اخیر بازار هوش مصنوعی، هراس از کند شدن شتاب درآمدهاست. شاخصهای آماری جایگزین نشان میدهد رشد درآمد توسعهدهندگان هوش مصنوعی رو به افول گذاشته است.
بررسی این دادهها در کنار گزارشهای مالی خود شرکتها حاکی از آن است که رشد درآمد فصلی از ۸۰ تا ۹۰ درصد در بهار، به ۱۲ درصد در ماه اکتبر سقوط کرده است.
البته با معیارهای متعارف، حتی همین رقم ۱۲ درصدی هم رشدی فوقالعاده سریع محسوب میشود. اما هرچه شتاب درآمدزایی کمتر شود، جهش بزرگ بعدی دورتر از دسترس به نظر میرسد. با ورود آنتروپیک و در ادامه اوپنایآی به بورس، الزامات گزارشدهی مالی در بازار سهام باعث میشود هرگونه افت شتابی به سادگی آشکار شود.
اثر محدود بر بهرهوری و اقتصاد کلان
در حال حاضر، اثرگذاری اقتصادی هوش مصنوعی بیرون از مرزهای این صنعت همچنان محدود است. حاشیه سود و درآمد سرانه هر کارمند در هفت غول فناوری معروف به «هفت شگفتانگیز» بالا رفته، اما این شاخص برای ۴۹۳ شرکت دیگر حاضر در اساندپی ۵۰۰آمریکا تقریبا ثابت مانده است.
شاخصهای اقتصاد کلان نیز تکان چندانی نخوردهاند. رشد بهرهوری در آمریکا هرچند قوی بوده، نسبت به اوایل دهه ۲۰۲۰ تفاوت محسوسی نکرده است.
در همین حال، رشد بهرهوری در دیگر کشورهای ثروتمند به شدت کند است؛ حتی در کشوری مانند بریتانیا که شرکتهایش همپای آمریکا به استقبال هوش مصنوعی رفتهاند. بازارهای جهانی اوراق قرضه نیز نشانهای از پیشخور کردن چنین رشد شگرفی در قیمتگذاریهای خود بروز ندادهاند.
تا امروز تنها حرفهای که با ورود هوش مصنوعی زیرورو شده، مهندسی نرمافزار است. بسیاری از برنامهنویسان دیگر به ندرت خودشان دست به کدنویسی میزنند و در عوض، ارتشی از دستیارهای هوش مصنوعی را هدایت میکنند.
تله جابهجایی آسان و تهدید رقبای ارزانقیمت
در حال حاضر فروش اشتراک و دسترسی به هوش مصنوعی کسبوکار بسیار پررونقی است. پیشرفتهای سریع و جذابیت بالای مدلهای برتر به توسعهدهندگان اجازه داده است حاشیه سود مناسبی به دست آورند، چنانکه حاشیه سود ناخالص آنتروپیک در نیمه نخست سال جاری میلادی به ۸۵ درصد رسید.
از همین رو، هوش مصنوعی در نگاه اول ممکن است داستان موفقیتهای کمنظیر نسل قبلی نرمافزارها را در ذهن سرمایهگذاران زنده کند.
اما هوش مصنوعی و نرمافزارهای متعارف در بنیانهای اقتصادی خود دو کسبوکار کاملا متفاوت هستند. محصولات نرمافزاری، از ابزارهای سازمانی مانند سیلزفورس گرفته تا گوگل و غولهای شبکههای اجتماعی، از دید سرمایهگذاران ویژگیهای جذابی داشتند.
در آن بازار، کوچ کردن مشتری به سمت رقبا پرهزینه بود و همین موضوع حاشیه امنیت بالایی برای شرکتها میساخت. اثرات شبکهای نیز به کام بازیگران بزرگ تمام میشد و راه را بر شرکتهای تازهنفس میبست. گذشته از این، پس از تولید نرمافزار، توزیع و تکثیر آن هزینه ناچیزی داشت. بنابراین هرچه دامنه مشتریان یک شرکت گستردهتر میشد، هزینههای ثابت میان کاربران بیشتری سرشکن میشد و رقبا توان رقابت قیمتی را از دست میدادند.
در مقابل، فروش مدلهای هوش مصنوعی تاکنون مسیری تقریبا وارونه را طی کرده است. جابهجایی میان پلتفرمها بسیار ساده است. ابزارهایی مانند «اوپنروتر» کار را برای توسعهدهندگان به تغییر یک خط کد تقلیل دادهاند و برای کاربران عادی نیز تفاوت چندانی میان چتباتهای مختلف وجود ندارد.
از سوی دیگر، هزینه خدماتدهی به مشتری جدید، برخلاف نرمافزارهای سنتی، نزدیک به صفر نیست؛ چراکه هر پرسش تازه باید در مراکز داده گرانقیمت و روی تراشههای کمیاب پردازش شود.
با این همه، آنتروپیک و اوپنایآی تاکنون توانستهاند قدرت قیمتگذاری خود را حفظ کنند و تداوم رشد خیرهکننده درآمدهایشان نیز در گرو حفظ همین جایگاه است.
تا امروز با وجود سادگی کوچ به پلتفرمهای رقیب، کاربران حاضر بودهاند برای دسترسی به بهترین مدلها پول بیشتری بپردازند. اما با شتاب فعلی تحولات، هر مدل پیش از ورود نسخه پیشرفتهتر، تنها چند هفته یا حداکثر چند ماه فرصت دارد تا هزینههای آموزش خود را جبران کند.
آیا مدلهای ارزانتر به تهدیدی جدی تبدیل میشوند؟ تجربه نشان داده است هرگاه توانمندی یک مدل به سطح مشخصی میرسد، رفتهرفته به کالایی عادی تبدیل میشود و قیمتش به شدت سقوط میکند.
این روند هم نتیجه رقابت تنگاتنگ بازیگران آمریکایی است و هم حاصل تهدید رقبای چابک چینی. در حال حاضر در شاخص قابلیتهای «اپوک» که معیارهای متنوع ارزیابی هوش مصنوعی را گردآوری میکند، بهترین محصول چینی مدل «کیمی کی ۳.۱ پرو» است.
امتیاز این مدل در محدوده «جیپیتی ۵.۵ پرو» شرکت اوپنایآی قرار دارد؛ مدلی که همین شش ماه پیش در ماه آوریل، قویترین مدل آمریکایی در دسترس عموم به شمار میرفت. در چند سال گذشته، مدلهای چینی همواره با همین فاصله زمانی کوتاه، سایه به سایه رقبای آمریکایی حرکت کردهاند.
تکاپوی غولهای فناوری برای حفظ مشتریان
با این حال، برخی کاربردهای هوش مصنوعی همیشه به پیشرفتهترین مدلها نیاز دارند. این قاعده به ویژه در حوزههای رقابتی مانند معاملات بازارهای مالی یا امنیت سایبری صدق میکند؛ جاهایی که پیروزی در گرو یک گام جلوتر بودن از رقباست.
توسعهدهندگان هوش مصنوعی برای ماندگار کردن مشتریان خود به فکر تغییر الگوهای کسبوکارشان افتادهاند. در ماههای اخیر آنتروپیک و اوپنایآی مجموعهای از ابزارهای تخصصی را برای حوزههای حقوق، علوم پایه و امور مالی روانه بازار کردهاند.
آنتروپیک همچنین با همراهی شرکت سرمایهگذاری بلکاستون، گلدمن ساکس و چند بازیگر دیگر، سرمایهگذاری مشترکی را برای فروش خدمات سفارشی هوش مصنوعی به شرکتها کلید زده است.
تمام این تقلاها برای یافتن جریانهای درآمدی پایداری است که جایگاه شرکت را محکم کند و حاشیه امنیت بیشتری بسازد.
اما توان محصولات هوش مصنوعی برای وفادار نگه داشتن مشتریان محدود است. هوش مصنوعی با سادهتر کردن کار با کامپیوتر و درک بهتر زبان انسان، عملا فرآیند جابهجایی میان شرکتهای ارائهدهنده را هم آسان کرده است.
آنتروپیک در اوایل سال ۲۰۲۶ هوشمندانه از همین ویژگی بهره برد؛ زمانی که اختلافش با پنتاگون باعث شد موجی از کاربران همدل با این شرکت، چتجیپیتی را رها کنند و به سراغ آنتروپیک بیایند.
سدی به نام سیاست و شورش علیه مراکز داده
در این میان، سیاست هم میتواند چوب لای چرخ این صنعت بگذارد. انتخابات میاندورهای آمریکا نخستین کارزار انتخاباتی بزرگی بود که هوش مصنوعی در آن به یکی از محورهای رایگیری تبدیل شد و اتفاقا کارنامه ضعیفی هم به جا گذاشت.
بررسیهای اکونومیست پیش از اعلام نتایج نشان میداد شهروندان ساکن در مجاورت مراکز داده، طی یک سال گذشته در مقایسه با رایدهندگان مناطق دیگر با ویژگیهای جمعیتی مشابه، حدود ۵ واحد درصد بیشتر به سمت دموکراتها متمایل شدهاند.
از مجموع ۴۱ همهپرسی محلی با موضوع محدود کردن مراکز داده، رایدهندگان در ۴۰ مورد به اعمال محدودیت رای مثبت دادند و نامزدهای مخالف احداث این مراکز به پیروزیهای چشمگیری رسیدند.
مهمترین شگفتی نیز پیروزی جینا هینوجوسا، نامزد دموکرات، در انتخابات فرمانداری تگزاس بود که با وعده توقف ساخت مراکز داده پا به میدان گذاشت. این در حالی است که تگزاس به تنهایی میزبان حدود یکسوم از پروژههای توسعه مراکز داده در آمریکاست.
این توقفهای احتمالی گریبان پروژههایی را میگیرد که هنوز کلنگ نخوردهاند و اغلب برای سال ۲۰۲۸ به بعد برنامهریزی شدهاند. بررسیهای مایا بارکین از موسسه پژوهشی «سِمیآنالیسیس» نشان میدهد در ایالتهایی که فرماندارانشان حامی توقف ساخت مراکز داده هستند، پروژههایی با ظرفیت ۲۵.۶ گیگاوات برای سال ۲۰۲۸تعریف شده که هنوز وارد فاز اجرا نشده است. این رقم معادل اندکی کمتر از نیمی از کل ظرفیت فعلی مراکز داده در آمریکاست.
البته مراکز داده جدید آنقدر سودآور هستند که از پس تامین مشوقهای مالیاتی و پرداختهای جبرانی برای جوامع محلی میزبان بربیایند. سیاستمداران و توسعهدهندگان شاید بتوانند به توافقهای برد-برد برسند، هرچند این مصالحه در مناطق جمهوریخواه که حساسیت کمتری نسبت به مراکز داده دارند، سادهتر خواهد بود.
اما خطر بزرگتر، مقررات فدرال است. تاکنون هیچیک از طرحهای مطرحشده در کنگره که شانس تصویب داشتهاند، اصطکاک جدی با مدل کسبوکار توسعهدهندگان هوش مصنوعی نداشتهاند.
با این حال، اکثریت تازه دموکراتها اشتیاق بیشتری به تنظیمگری و مهار قانونی هوش مصنوعی دارد و اگر یک حمله سایبری بزرگ خطرات این فناوری را به بحرانی ملی تبدیل کند، بعید نیست قانونگذاران به سرعت رویکرد خود را تغییر دهند.
هیچیک از این موانع جلوی جذب سرمایههای خیرهکننده آنتروپیک را نخواهد گرفت و تب ساخت مراکز داده نیز هنوز نشانه چندانی از فروکش کردن ندارد.
اما مدلهای کسبوکار و فضای سیاسیای که هوش مصنوعی را به درآمدهای چندصد میلیارد دلاری رساند، توان رساندن آن به قلههای تریلیون دلاری را ندارد. صنعت هوش مصنوعی برای فتح این قله ناچار به پوستاندازی و تکامل است و اکنون پرسش اصلی این است که آیا والاستریت به اندازه کافی پای تماشای این تکامل صبر خواهد کرد یا خیر.