روایت یک تحول بزرگ در بازار طلای سرخ ایران

بازار آریا - سال‌ها، فصل برداشت زعفران برای بسیاری از کشاورزان با یک انتخاب دشوار همراه بود؛ محصولی ارزشمند که حاصل یک سال زحمت و انتظار بود، باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن به پول نقد تبدیل می‌شد؛ حتی اگر قیمت پیشنهادی دلالان، بهای واقعی دسترنجشان نبود. حالا اما کشاورزان زعفران انتخاب‌های بیشتری دارند. سازوکار بورس کالای ایران این امکان را فراهم کرده است تا کشاورزان با سپردن محصول خود به انبارهای مورد پذیرش بورس، بدون نیاز به فروش فوری و با دسترسی به قیمت‌های روز بازار، زعفران خود را در زمان مناسب و به میزان دلخواه به فروش برسانند. این تجربه حالا یک دهه قدمت دارد؛ ۱۰ سالی که طی آن، سازوکار معاملات زعفران در بورس کالا به‌تدریج شناخته‌تر شده و مسیر تازه‌ای برای عرضه شفاف‌تر محصول، دسترسی آسان‌تر به بازار و کاهش وابستگی کشاورزان به فروش فوری و واسطه‌ها فراهم کرده است.

به گزارش کالاخبر ، زعفران، محصولی با جایگاه ویژه در کشاورزی و صادرات ایران، علاوه بر ارزش اقتصادی و ظرفیت ارزآوری در سال‌های اخیر جای خود را در بازار سرمایه نیز باز کرده است. توسعه ابزارهای مالی مبتنی بر این محصول در بورس کالای ایران، امکان دادوستد در بستری شفاف و بهره‌گیری از ابزارهای متنوع سرمایه‌گذاری را فراهم کرده است؛ مسیری که می‌تواند پیوند میان بخش کشاورزی و بازار سرمایه را تقویت کند.
بررسی عملکرد ابزارهای مالی مبتنی بر زعفران نشان می‌دهد گواهی سپرده کالایی، ابزار مشتقه و صندوق‌های سرمایه‌گذاری کالایی، هر یک، بخشی از ظرفیت این محصول را در بازار سرمایه پوشش داده‌اند؛ این ظرفیت‌ها از فراهم کردن امکان معامله مبتنی بر کالای موجود در انبار تا ایجاد ابزارهایی برای سرمایه‌گذاری و مدیریت ریسک نوسانات قیمت را شامل می‌شود.
نزدیک به ۷۰۰ تن معامله در بازار گواهی سپرده زعفران
براساس آمار ارائه‌شده، مجموع معاملات گواهی سپرده زعفران از سال ۱۳۹۵ تا پایان مهر ۱۴۰۵ به حدود ۶۹۸ تن رسیده و ارزش این معاملات از ۳۶.۷ همت فراتر رفته است.
روند معاملات سالانه، از توسعه تدریجی این ابزار حکایت دارد. حجم معاملات در سال ۱۳۹۵ حدود ۱۰ کیلوگرم بود و در سال ۱۳۹۶ به یک تن رسید. این رقم در سال ۱۳۹۷ به ۲۸ تن و در سال ۱۳۹۸ به ۵۲ تن افزایش یافت. در سال ۱۴۰۰ نیز حجم معاملات به ۱۰۵ تن رسید و در سال ۱۴۰۱ با ثبت ۱۸۷ تن، بیشترین میزان سالانه در جدول آماری را تجربه کرد.
پس از آن، حجم معاملات در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به‌ترتیب ۱۱۸ و ۴۶ تن گزارش شده و در سال ۱۴۰۴ به ۵۵ تن رسیده است. رقم ثبت‌شده برای ۷ ماهه سال ۱۴۰۵ نیز ۲۵ تن است.
این روند نشان می‌دهد، گواهی سپرده زعفران به یکی از مسیرهای معامله رسمی این محصول تبدیل شده است؛ ابزاری که امکان پیوند موجودی کالایی انبارها با معاملات بازار سرمایه را فراهم می‌کند.
بیش از ۱۰۶ همت ارزش معاملات قراردادهای آتی
بازار قراردادهای آتی زعفران نیز از ابزارهای مهم مشتقه در بورس کالای ایران بوده است. براساس اطلاعات ارائه‌شده از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ بیش از ۵ هزار و ۲۳۲ تن زعفران در قالب این قراردادها معامله شده و ارزش کل معاملات به حدود ۱۰۶ هزار و ۸۱۱ میلیارد تومان رسیده است.
ارزش معاملات قراردادهای آتی از حدود ۱۷.۴ همت در سال ۱۳۹۷ آغاز شده و در سال ۱۳۹۸ به حدود ۱۵.۶ همت رسیده است. این رقم در سال ۱۴۰۱ به حدود ۹.۸ همت کاهش یافت، اما در سال ۱۴۰۳ دوباره به حدود ۱۷.۹ همت رسید. ارزش معاملات در سال ۱۴۰۴ نیز حدود ۴.۹ همت گزارش شده است.
قراردادهای آتی از این جهت اهمیت دارند که امکان توافق بر معامله در آینده را در چارچوب ضوابط بازار فراهم می‌کنند و می‌توانند برای مدیریت ریسک تغییرات قیمت مورد استفاده قرار گیرند. البته استفاده مؤثر از این ابزارها به شناخت سازوکار قراردادها، الزامات وجه تضمین و ریسک‌های معاملات مشتقه نیاز دارد.
انبارهای زعفران؛ جایی که محصول می‌تواند منتظر قیمت بماند
بر اساس آمارها، موجودی فعلی انبارهای زعفران حدود ۱۰.۵ تن اعلام شده است البته، ظرفیت انبارها بیش از موجودی فعلی است و با آغاز فصل برداشت، امکان افزایش موجودی وجود دارد؛ به‌طوری‌که در برخی مقاطع موجودی انبارها به ۳۰ تن نیز رسیده است.
در ترکیب دارندگان موجودی، ۴ هزار و ۸۸ کد حقیقی با مجموع هزار و ۳ کیلوگرم موجودی و ۴۵ کد حقوقی با مجموع ۹ هزار و ۵۵۱ کیلوگرم موجودی ثبت شده‌اند. سهم این دو گروه از کل موجودی به‌ترتیب ۹.۵ درصد و ۹۰.۵ درصد اعلام شده است.
این ارقام نشان می‌دهد اگرچه تعداد دارندگان حقیقی بیشتر است، بخش عمده موجودی ثبت‌شده در اختیار اشخاص حقوقی قرار دارد. افزایش موجودی انبارها در فصل برداشت و تقویت مشارکت فعالان زنجیره تولید می‌تواند به توسعه ظرفیت معاملات مبتنی بر گواهی سپرده کمک کند.
صندوق‌های کالایی؛ مسیر دیگر سرمایه‌گذاری در زعفران
در کنار ابزارهای مستقیم معامله زعفران، صندوق‌های سرمایه‌گذاری کالایی نیز بخشی از مسیر دسترسی سرمایه‌گذاران به بازار محصولات کشاورزی را تشکیل می‌دهند.
بر اساس فایل آماری، دو صندوق چندکالایی نوویرا با نماد «نهال» و صندوق سرمایه‌گذاری کالایی گنجینه ایران‌زمین با نماد «سافرون» در حوزه زعفران و محصولات کشاورزی فعالیت دارند. خالص ارزش دارایی این دو صندوق در مجموع حدود ۴.۵ همت و تعداد سرمایه‌گذاران آن‌ها ۷۵ هزار و ۱۴۴ نفر اعلام شده است.
ارزش معاملات صندوق‌های کالایی از ابتدای راه‌اندازی این ابزار، رو به افزایش بود به گونه‌ای که از ۳۲۹ میلیارد تومان در سال ۱۳۹۹ به ۲۸ هزار و ۷۴۱ میلیارد تومان در ۷ ماهه ۱۴۰۵ رسید.
صندوق‌های کالایی می‌توانند امکان سرمایه‌گذاری غیرمستقیم را برای افرادی فراهم کنند که به‌جای نگهداری و معامله مستقیم کالا، ترجیح می‌دهند از طریق واحدهای سرمایه‌گذاری در این بازار مشارکت کنند. البته ترکیب دارایی‌ها و میزان مواجهه هر صندوق با زعفران باید با توجه به امیدنامه و گزارش‌های رسمی همان صندوق بررسی شود.
از محصول کشاورزی تا ابزار مدیریت ریسک
تجربه معاملات زعفران در بورس کالای ایران نشان می‌دهد این محصول ظرفیت حضور در قالب ابزارهای متنوع بازار سرمایه را دارد. گواهی سپرده، امکان معامله مبتنی بر موجودی انبار را فراهم می‌کند؛ قراردادهای آتی می‌توانند در مدیریت ریسک قیمت نقش داشته باشند و صندوق‌های کالایی نیز مسیر سرمایه‌گذاری غیرمستقیم را در اختیار فعالان بازار قرار می‌دهند.
در عین حال، توسعه پایدار این ابزارها به عواملی همچون افزایش مشارکت تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان، تقویت زیرساخت‌های انبارداری، افزایش عمق معاملات و آگاهی فعالان زنجیره زعفران از سازوکارهای بازار سرمایه وابسته است.
روز ملی زعفران فرصتی است تا در کنار توجه به جایگاه این محصول در تولید و تجارت کشور به مسیری توجه شود که می‌تواند یکی از دغدغه‌های قدیمی زعفران‌کاران را کاهش دهد؛ اینکه محصول ارزشمندشان را صرفاً به دلیل نیاز فوری به نقدینگی و در فصل برداشت، به فروش نرسانند.
گواهی سپرده، قراردادهای آتی و صندوق‌های کالایی، هرکدام بخشی از این مسیر را شکل داده‌اند؛ مسیری که می‌تواند با شفاف‌تر کردن معاملات، مدیریت ریسک و ایجاد گزینه‌های بیشتر برای نگهداری و سرمایه‌گذاری، پیوند میان مزرعه و بازار سرمایه را عمیق‌تر کند.