بازار آریا - آسیب‌دیدن تأسیسات گازی پارس جنوبی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش گاز کشور کاست و نگرانی‌ها درباره تأمین زمستانی را افزایش داد. مازندران، خراسان شمالی و گلستان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و محدودیت انتقال در معرض تنش احتمالی گاز هستند. بازسازی تأسیسات، پیگیری واردات از ترکمنستان و کاهش مصرف دست‌کم ۱۰ درصدی سه محور مهم برای عبور از زمستان پیش‌رو و کاهش فشار بر شبکه گاز کشور است.
محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی روز گذشته با تأکید بر ضرورت تبدیل صرفه‌جویی گاز به اقدامی ملی از رسانه‌ها، نهادهای مردمی، شوراهای اسلامی و استانداران خواسته است با فعال‌کردن ظرفیت محلات و خانوارها زمینه کاهش دست‌کم ۱۰ درصدی مصرف گاز را فراهم کنند. این درخواست در شرایطی مطرح شده که آسیب‌دیدن بخشی از ظرفیت تولید و پالایش گاز کشور در پی حملات نظامی، ناترازی مزمن انرژی و نگرانی‌ها درباره تأمین گاز زمستانی بار دیگر مسئله «امنیت انرژی» را به یکی از دغدغه‌های اصلی کشور تبدیل کرده است.
اهمیت این مسئله برای استان‌های شمالی به‌ویژه مازندران، گلستان و خراسان شمالی دوچندان است. مناطقی که با سردشدن هوا به افزایش مصرف گاز خانگی نیاز دارند و به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و محدودیت‌های انتقال از مناطق جنوبی تولیدکننده گاز ممکن است در شرایط افت فشار شبکه با مشکلات جدی‌تری مواجه شوند. تجربه سال‌های گذشته از محدودیت‌های گازرسانی در روزهای سرد گرفته تا توقف واردات گاز از ترکمنستان نشان می‌دهد که نگرانی درباره تأمین پایدار انرژی در شمال کشور موضوعی تازه نیست.
از حمله به پالایشگاه‌های پارس جنوبی تا کاهش حاشیه اطمینان شبکه
سعید توکلی مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در مهرماه سال جاری اعلام کرد که حمله ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ به تأسیسات گازی عسلویه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش گاز کشور را از مدار خارج کرده است. به گفته او برنامه‌ریزی شده بود که حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت تا پیش از آغاز زمستان جبران شود و در صورت تحقق این هدف همچنان حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت ازدست‌رفته باقی می‌ماند.
این ارقام نشان می‌دهد مسئله صرفاً بازسازی چند مجتمع گازی آسیب‌دیده نیست؛ بلکه توان تأمین گاز در روزهای اوج مصرف نیز تحت تأثیر قرار گرفته است. فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت نیز در خرداد ۱۴۰۵ از کاهش حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعبی ظرفیت تأمین گاز در پی حمله به پارس جنوبی خبر داد و تأکید کرده که این اتفاق عرضه گاز به نیروگاه‌ها را با دشواری بیشتری مواجه می‌کند.
خراسان شمالی از جمله استان‌هایی است که مسئولین صنعت گاز درباره وضعیت آن هشدار داده‌اند. توکلی در همان اظهارات اعلام کرد این استان به‌دلیل فاصله از مراکز اصلی تولید گاز ممکن است در برخی نقاط با تنش گازی روبه‌رو شود؛ به‌ویژه اگر زمستان با سرمای گسترده و شدید همراه باشد. او از پیش‌بینی اقدامات مدیریتی و ضرورت آماده‌سازی سوخت جایگزین در صورت محدودیت تأمین گاز نیز سخن گفت.
در گلستان نیز موقعیت جغرافیایی و قرارگرفتن در انتهای خط انتقال گاز آسیب‌پذیری این استان را در دوره‌های اوج مصرف افزایش می‌دهد. در مازندران هم افزایش مصرف خانگی در روزهای سرد و فشار بر شبکه سراسری می‌تواند مدیریت تأمین انرژی را دشوارتر کند. با این همه اعلام رسمی و قطعی درباره برنامه خاموشی گاز خانگی در این سه استان وجود ندارد؛ بنابراین صحبت از احتمال تنش یا محدودیت است نه پیش‌بینی حتمی قطع گاز.
تجربه سال‌های گذشته و ضرورت عبور از مدیریت بحران
نگرانی درباره تأمین گاز شمال کشور سابقه‌ای طولانی‌تر از حملات اخیر دارد. در دی‌ماه ۱۳۹۵، شرکت ملی گاز ایران اعلام کرد جریان گاز وارداتی از ترکمنستان قطع شده است؛ وارداتی که بر اساس توافقی قدیمی بخشی از نیاز مناطق شمالی را تأمین می‌کرد. در آن مقطع، مسئولین شرکت ملی گاز از تمهیدات جایگزین برای تأمین گاز استان‌های شمالی خبر دادند.
توقف آن واردات وابستگی بخشی از مناطق شمالی به مسیرهای تأمین داخلی را برجسته کرد. اکنون نیز بازگشت احتمالی گاز ترکمنستان به سبد تأمین کشور یکی از موضوعات مطرح‌شده برای کاهش نگرانی‌هاست. عبدالجلال ایری سخنگوی کمیسیون عمران مجلس در شهریور سال جاری از پیگیری واردات گاز از ترکمنستان خبر داد. مدیرعامل شرکت ملی گاز نیز در مهرماه از پیشرفت رایزنی‌ها و امیدواری به عملیاتی‌شدن همکاری‌ها سخن گفت؛ با این حال این اظهارات به معنای آغاز قطعی واردات و تضمین حجم مشخصی از گاز نیست.
در سوی دیگر اظهارات عباس علی‌آبادی وزیر نیرو درباره ذخایر سوخت نیز نشان می‌دهد آماده‌سازی برای زمستان صرفاً به افزایش ذخیره محدود نمی‌شود. او در نشست مرتبط با تأمین انرژی در مهر ۱۴۰۴ اعلام کرد که ظرفیت مخازن نسبت به سال قبل تکمیل شده؛ اما این موضوع به معنای کافی‌بودن ذخایر برای تمام زمستان نیست و وی از مردم خواست در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنند.
علی‌آبادی در اظهارات دیگری در آذر ۱۴۰۳ نیز گفته بود: «هوا سرد است، گاز کم داریم» و تأکید کرده بود که مصرف گاز کشور از استانداردهای بین‌المللی بالاتر است و همراهی مردم برای عبور از زمستان ضرورت دارد. این سخنان مربوط به مقطع پیش از حملات اخیر است و اهمیت ناترازی ساختاری را نشان می‌دهد؛ مشکلی که حتی پیش از آسیب به تأسیسات نیز وجود داشت.
در چنین شرایطی هدف‌گذاری برای کاهش حداقل ۱۰ درصدی مصرف گاز اگر با برنامه‌ای عملیاتی همراه شود می‌تواند به کاهش فشار بر شبکه کمک کند. تنظیم دمای وسایل گرمایشی، جلوگیری از گرم‌کردن فضاهای بلااستفاده، عایق‌کاری ساختمان‌ها و اصلاح مصرف در ادارات و مراکز تجاری از اقداماتی هستند که می‌توانند بدون قطع گسترده خدمات، بخشی از تقاضا را کاهش دهند.
اگرچه رویکرد صرفه‌جویی می‌تواند اثرات بسیار مطلوبی بر مدیریت انرژی در روزهای سرد سال داشته باشد اما به‌تنهایی جایگزین بازسازی تأسیسات، تقویت خطوط انتقال، توسعه ذخیره‌سازی و تنوع‌بخشی به منابع واردات نیست. البته در شرایط جنگی، که نوسازی تخریب‌ها با مشکلاتی مواجه است، عمل به توصیه صرفه‌جویی 10 درصدی در مصرف گاز، می‌تواند ضمانتی برای رفع مشکل استان‌های شمالی کشور در زمستان پیش‌رو باشد.
بااین حال، برای استان‌های شمالی علاوه بر صرفه‌جویی مردمی، انتشار شفاف اطلاعات درباره ظرفیت بازیابی‌شده، وضعیت خطوط انتقال، ذخایر سوخت جایگزین و سناریوهای مواجهه با سرمای شدید هم ضروری است. زمستان پیش‌رو آزمونی برای هماهنگی میان وزارت نفت، وزارت نیرو، شرکت ملی گاز، استانداری‌ها و البته مردم کشور خواهد بود؛ آزمونی که نتیجه آن غلبه بر ناترازی گازی ناشی از تخریب‌های تجاوزات آمریکا و اسراییل به تأسیسات گاز ایران است.