بازار آریا - علی اعتمادی* در دنیای امروز، شهرت تنها یک ویژگی شخصی نیست؛ بلکه به یک سرمایه اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است. بسیاری از چهرههای مشهور در حوزههای مختلف هنری، ورزشی، رسانهای و اجتماعی، مسیر رشد خود را با بهرهگیری از حمایت، آموزش، تبلیغات، امکانات و سرمایهگذاری اشخاص یا مجموعههایی طی میکنند که در شکلگیری جایگاه حرفهای آنان نقش داشتهاند.
از این رو، تنظیم قراردادهای دقیق و جامع با چهرههای مستعد و نوظهور، ضرورتی انکارناپذیر است. همانگونه که در حوزههای اقتصادی برای حفظ سرمایه و منافع سرمایهگذار، سازوکارهای حقوقی پیشبینی میشود، در قراردادهای مرتبط با چهرههای مشهور نیز باید حقوق و تعهدات طرفین بهصورت شفاف مشخص شود. یکی از موضوعات قابلتوجه در این قراردادها، پیشبینی «حق رشد» است. حق رشد میتواند سازوکاری قراردادی باشد که بر اساس آن، شخص یا مجموعهای که برای رشد حرفهای، معرفی و توسعه جایگاه یک فرد سرمایهگذاری کرده است، در صورت تحقق شرایط مورد توافق، از آثار اقتصادی و تجاری این رشد بهرهمند شود. البته این حق باید بر پایه توافق روشن، تعهدات مشخص و در چارچوب قوانین تنظیم شود تا حقوق هر دو طرف حفظ شود.
در کنار حق رشد، وجه التزام نیز یکی از ابزارهای مهم حقوقی برای تضمین اجرای تعهدات است. در قراردادهای چهرههای مشهور میتوان برای مواردی مانند نقض تعهدات حرفهای، عدم اجرای تعهدات تبلیغاتی، ترک همکاری برخلاف توافق یا وارد کردن خسارت ناشی از تخلف قراردادی، ضمانت اجرای مالی مشخص تعیین کرد تا طرفین از ابتدا نسبت به پیامدهای عدم پایبندی به قرارداد آگاه باشند. البته باید توجه داشت که شهرت، علاوه بر ایجاد فرصت، مسوولیت نیز به همراه دارد. افرادی که دارای جایگاه عمومی هستند، به دلیل تاثیرگذاری بر افکار عمومی، از مسوولیت اجتماعی بیشتری برخوردارند. استفاده از امکانات، حمایتها و فرصتهایی که در مسیر رشد یک فرد فراهم شده است، میتواند ضرورت رعایت تعهدات حرفهای و اجتماعی را پررنگتر کند.
با این حال، تفکیک میان اظهارنظر، نقد عمومی و رفتارهایی که دارای وصف قانونی هستند، ضروری است. چنانچه رفتار یا اظهارنظر یک فرد، مطابق قوانین جاری کشور، موجب نقض مقررات، ورود خسارت یا ارتکاب جرم شود، امکان انجام اقدامات قانونی وجود خواهد داشت و در حدود قوانین، ضمانت اجرا یا مجازات مقرر اعمال میشود. بنابراین، رویکرد صحیح آن است که رابطه میان جامعه، سرمایهگذاران و چهرههای مشهور، بر پایه قراردادهای شفاف و اصول حقوقی استوار شود؛ قراردادهایی که از یکسو زمینه رشد و شکوفایی استعدادها را فراهم کند و از سوی دیگر، با پیشبینی ابزارهایی مانند حق رشد، وجه التزام و ضمانت اجراهای قانونی، حقوق کسانی را که در این مسیر سرمایهگذاری کردهاند، حفظ کند. در نهایت، شهرت یک امتیاز اجتماعی است که در کنار فرصت، مسوولیت نیز ایجاد میکند. در این راستا، دانش حقوق میتواند با تنظیم دقیق روابط قراردادی، میان حمایت از استعدادها و حفظ منافع مشروع جامعه تعادل برقرار کند.
* کارشناس ارشد حقوق