بازار آریا - دنیای اقتصاد - حانیه سراج : بازار مصالح ساختمانی در ایران به نقطهای رسیده که تناقض میان تولید و فقدان تقاضا بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میدهد. از یکسو، تولید کالاهای پایهای همچون سیمان، فولاد و انواع مصالح ساختمانی، کانیهای فلزی و غیرفلزی با محدودیت جدی مواجه نیست و سازوکارهایی مانند بورس کالا، دسترسی و شفافیت قیمتی را تا حدی تضمین کردهاند. از سوی دیگر، رکود ممتد در بخش ساختوساز باعث شده این ظرفیت تولیدی عملا بلااستفاده بماند و بازار با مازاد عرضه، افت مصرف و فشار بر قیمتها روبهرو شود. این وضعیت نه یک بحران مقطعی، بلکه نتیجه انباشت چندساله مشکلات ساختاری در بخش مسکن و پروژههای عمرانی است.
در سالهای اخیر، کاهش توان خرید خانوار، افت سرمایهگذاری در ساختوساز، کندی اجرای طرحهای عمرانی و نااطمینانیهای اقتصادی، تقاضای موثر برای مصالح ساختمانی را بهشدت تضعیف کرده است. در چنین فضایی، حتی شوکهای بیرونی مانند تنشهای سیاسی یا درگیریهای کوتاهمدت نیز تاثیر تعیینکنندهای بر بازار نگذاشتهاند. چراکه رکود پیش از آن به یک واقعیت تثبیتشده تبدیل شده بود. پیامد این شرایط، کاهش گردش مالی در بازار مصالح، فشار فزاینده بر شبکه توزیع و کارگاههای کوچک بوده است؛ واحدهایی که توان تابآوری کمتری در برابر افزایش هزینهها، تورم نهادهها و افت فروش دارند. در کنار رکود تقاضا، رشد مستمر هزینههای تولید از محل افزایش قیمت انرژی، دستمزد، حملونقل و نوسان ارزی، معادله فعالیت اقتصادی در این بخش را پیچیدهتر کرده است.
تولیدکنندگان و فعالان صنفی در حالی با حاشیه سود محدود یا حتی زیان فعالیت میکنند که بازار صادرات نیز تحتتاثیر تحریمها، هزینههای بالای لجستیک و دشواری بازگشت ارز، نتوانسته بهعنوان مسیر جایگزین رکود داخلی را جبران کند. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا بازار مصالح ساختمانی میتواند از این چرخه فرسایشی خارج شود؟
وضعیت عرضه در بازار مصالح ساختمانی
اسماعیل کاظمی قهی، رئیس اتحادیه فروشندگان مصالح ساختمانی، با اشاره به وضعیت عرضه و تقاضا در بازار مصالح ساختمانی در گفتوگو با دنیای اقتصاد توضیح داد: مصالح و مواد اولیه ساختمانی، شامل مواد کانیهای فلزی و غیرفلزی، در کشور با وفور نسبی تولید میشوند و سیمان و آهن در صدر این محصولات قرار دارند. این کالاهای استراتژیک عمدتا از طریق بورس کالا عرضه میشوند و از نظر دسترسی، وضعیت بازار آنها مناسب است. با این حال، بهویژه در بازار سیمان، مازاد عرضه مشاهده میشود و در برخی مقاطع قیمتها حتی به زیر نرخهای متعارف میرسد. دلیل اصلی این وضعیت، رکود حاکم بر بخش ساختوساز است که باعث کاهش تقاضا در برابر عرضه بالا شده است. در چنین شرایطی، رونق بازار مصالح ساختمانی در گرو تدوین و اجرای یک برنامه عملیاتی برای افزایش ساختوساز است. برنامهای که بدون آن خروج این بازار از رکود امکانپذیر نخواهد بود.
او با اشاره به وضعیت بازار مصالح ساختمانی پیش از جنگ ۱۲روزه، عنوان کرد: هرچند ممکن است برخی فعالان ساختمانی بهدلیل شرایط جنگی روند اجرای پروژههای خود را کند کرده یا با توقفهای کوتاهمدت مواجه شده باشند، اما این جنگ تاثیر معناداری بر ساختوساز و بازار مصالح ساختمانی نداشت. چرا که این بازار در سه سال اخیر با رکود مواجه شده است.
کاظمی درباره وضعیت نیروی کار و هزینههای تولید در کارگاههای تولید مصالح ساختمانی تصریح کرد: هنوز شرایط به مرحله تعدیل گسترده نیروی کار نرسیده، اما در کارگاههای تولیدی در صورتی که بخشی از نیروها بهصورت قراردادی یا موقت مشغول به کار باشند و تولید با محدودیت مواجه شود، طبیعتا نیاز به نیروی انسانی کاهش مییابد. با این حال در شبکه توزیع بازار، بسیاری از کارگاهها و واحدهای صنفی فعالیت خود را متوقف کردهاند. بهگونهای که کاهش شدید حجم فعالیت، برخی از آنها را به دلیل ناتوانی در تامین هزینهها ناچار به خروج از بازار کرده یا به تعطیلی موقت و نیمهتعطیلی کشانده است. از سوی دیگر، با پایان سال و آغاز سال جدید، درصد تورم رخ داده در کشور، خود را در بخشهای مختلف جامعه نشان میدهد و تولید نیز از این قاعده مستثنی نیست. تورم بر هزینههایی مانند انرژی، دستمزد، حملونقل و سایر موارد تاثیر میگذارد و در نهایت بر قیمت تمامشده محصولات اثرگذار است.
این فعال حوزه مصالح ساختمانی درباره شرایط حاکم بر بازار صادراتی مصالح ساختمانی ایران عنوان کرد: صادرات انجام میشود، اما تحریمها تاثیر خود را بر این روند گذاشتهاند. در حال حاضر و با وجود تحریمها، تقاضا برای کلینکر در برخی کشورهای اروپایی همچنان هست و صادرات به کشورهای همسایه مانند عمان و عراق نیز با حجم محدود ادامه دارد.
سقوط قیمت و افزایش هزینه تولید
علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، درباره وضعیت تولید و بازار سیمان در گفتوگو با دنیای اقتصاد توضیح داد: سیمان از طریق بورس کالا عرضه میشود و به همین دلیل، قیمتها از شفافیت بالایی برخوردارند. در حال حاضر، بازار سیمان در وضعیت نسبتا متعادلی قرار دارد. طوری که با وجود افزایش هزینههای تولید، قیمت این محصول در بازار سیر نزولی را طی کرده است. پیش از جنگ ۱۲روزه، شرایط بازار مطلوب بود، اما در مقطع کنونی رکود بر بازار سایه انداخته است. این رکود موجب شده سهم بازار سیمان نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۱۰درصد کاهش یابد. آنچه امروز در بازار مشاهده میشود، افت مصرف سیمان است که ریشه اصلی آن به رکود پروژههای ساختمانی بازمیگردد. این در حالی است که سهم سیمان در هزینه تمامشده ساخت پروژههای مسکونی و صنعتی کمتر از ۲درصد است و نقش تعیینکنندهای در افزایش هزینه ساخت ندارد.
این فعال حوزه سیمان درباره وضعیت نیروی کار، هزینههای تولید و تامین انرژی در این صنعت اظهار کرد: با وجود مشکلات موجود، کارخانههای سیمان همچنان فعال هستند و موضوع تعدیل نیروی انسانی در دستور کار قرار ندارد. با این حال، هزینههای تولید بهدلیل افزایش نرخ ارز، افزایش هزینههای حملونقل و انرژی رشد قابلتوجهی داشته و فشار زیادی بر قیمت تمامشده وارد کرده است.
در حال حاضر از مجموع حدود ۲۸میلیون مترمکعب گاز مورد نیاز صنعت سیمان، تنها سهمیلیون مترمکعب تامین میشود. در بخش برق نیز طی روزهای اخیر محدودیتهایی در حدود ۴۰درصد اعمال شده که این موضوع به کاهش راندمان و افت تولید منجر شده است. هرچند کارخانهها ناچار به استفاده از سوختهای جایگزین شدهاند، اما افزایش هزینه حملونقل این سوختها فشار مضاعفی به واحدهای سیمانی تحمیل کرده است.
الوندیان درباره وضعیت صادرات سیمان با توجه به وضعیت حاکم بر این صنعت تصریح کرد: با وجود محدودیتها، تلاش فعالان این بخش بر حفظ بازارهای صادراتی متمرکز بوده و سالانه حدود ۱۳میلیون تن محصول به کشورهای پیرامونی ایران از جمله افغانستان، پاکستان، کشورهای عضو اوراسیا، روسیه، عراق، کشورهای حوزه خلیج فارس و بنگلادش صادر میشود. با این حال، تحریمها همچنان بهعنوان یکی از عوامل اثرگذار بر صادرات، روند بازگشت ارز را با چالش مواجه کرده و هزینههای حملونقل را افزایش داده است.
این کارشناس حوزه سیمان درباره آینده بازار سیمان پیشبینی کرد: مصرف داخلی تابعی از روند اجرای برنامههای توسعه در بخش ساختوساز و پروژههای صنعتی است و میزان آن به نحوه پیشرفت طرحهای عمرانی دولت بستگی دارد. بنابراین، خروج بازار سیمان از رکود تنها در چارچوب برنامههای توسعهای و با اجرای موثر آنها امکانپذیر خواهد بود.
بحران در کمین تولیدکنندگان خرد
علی فاضلی، رئیس اتحادیه مصنوعات آلومینیومی و UPVC ساختمان، درباره وضعیت بازار و تامین مصالح ساختمانی و مصنوعات آلومینیومی در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» توضیح داد: در شرایط فعلی، بازار مصالح ساختمانی و حتی مصنوعات آلومینیومی در رکود به سر میبرند.
با توجه به نوسان نرخ ارز، امکان تعیین قیمت ثابت برای هیچ یک از انواع مصالح وجود ندارد. در بحث تامین مصالح ساختمانی چه در گذشته و چه اکنون، کمبودی مشاهده نمیشود، اما در حوزه قیمتگذاری چالشهای متعددی وجود دارد. تولیدکننده نمیداند چه قیمتی برای کالای خود در نظر بگیرد و کنترل بازار در دست او نیست. اتحادیهها نیز قادر به مدیریت قیمتها نیستند. در این وضعیت، دولت، اتاقهای بازرگانی، اصناف و تعاون باید در کنار هم قرار گرفته و پیشنهاداتی برای ساماندهی بازار ارائه دهند. تاکنون این اتفاق رخ نداده و دولت نیز به این موضوع توجه کافی نداشته است.
او با اشاره به عمق رکود بازار عنوان کرد: این رکود تاثیر عمیقی بر بازار گذاشته و واحدهای تولیدی کوچک با بحران مواجه شدهاند. زیرا ظرفیت تولید آنها به حداقل رسیده است. این مشکل صرفا به صنعت آلومینیوم محدود نمیشود و در تمام کارگاههای تولید مصالح ساختمانی چنین شرایطی حاکم است. درواقع، تولید به صورت کلی با مشکل مواجه نیست، اما در بنگاههای خرد و کوچک که تولیدکنندگان دوم و سوم زنجیره هستند، مشکلات جدی وجود دارد. چرا که صنعت ساختمانسازی اکنون رونق سابق را ندارد.
فاضلی درباره وضعیت نیروی کار و قیمت تمامشده کالاها در کارگاههای تولیدی مصالح و مصنوعات آلومینیومی توضیح داد: رکود بازار باعث شده که تعدیل نیرو در دستور کار برخی واحدها قرار گیرد و در عین حال، قیمتها به صورت روزانه افزایش یابند. به عنوان مثال، قیمت آلومینیوم از شهریور تاکنون بین ۲۷ تا ۳۲درصد رشد داشته است.
این فعال حوزه مصنوعات آلومینیومی درباره وضعیت صادرات گفت: در حال حاضر این محصولات صادر میشوند، اما خامفروشی بزرگترین مشکل این حوزه است. چراکه صادرات عمدتا به صورت شمش و بیلت انجام میشود و مصنوعات ساختهشده سهم قابلتوجهی در صادرات ندارند. این صادرات بیشتر به کشورهای منطقه صورت میگیرد.
فاضلی درباره آینده بازار مصالح ساختمانی و مصنوعات آلومینیومی تصریح کرد: وضعیت بازار قابل پیشبینی نیست و نیاز به تعامل مستمر میان دولت و بخش خصوصی وجود دارد. برای رفع این مشکلات، سه نهاد اصلی یعنی اتاقهای بازرگانی، تعاون و اصناف به همراه وزارت صمت باید پیشنهادات مشخصی ارائه دهند تا چالشهای موجود برطرف شود.
جمعبندی دیدگاههای فعالان بازار مصالح ساختمانی نشان میدهد که چالش اصلی این بخش نه در بخش تولید و در تامین کالا، بلکه در ضعف تقاضا و نبود سیاستگذاری منسجم در حوزه مسکن و ساختوساز نهفته است. تداوم رکود، در کنار افزایش هزینههای تولید، فشار فزایندهای بر واحدهای کوچک و شبکه توزیع وارد کرده و محدودیتهای صادراتی نیز مانع از آن شده که بازارهای خارجی بتوانند نقش جبرانی ایفا کنند.
در چنین شرایطی، خروج بازار مصالح ساختمانی از وضعیت فرسایشی فعلی، مستلزم اجرای برنامههای عملیاتی برای رونق ساختوساز، تقویت قدرت خرید متقاضیان مسکن و شکلگیری تعامل موثر میان دولت و بخش خصوصی است. در غیر این صورت، این بازار بیش از آنکه پیشران تولید باشد، بازتابی از رکود مزمن در بخش مسکن خواهد ماند.