ایران در مدار کشف‌های بزرگ گازی

بازار آریا - ایران سال‌هاست که در نقشه انرژی جهان با واقعیتی مهم شناخته می‌شود: کشوری با یکی از بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان. ایران در رتبه دوم ذخایر گاز قرار دارد و بسته به سال و مبنای آماری، حدود ۱۶ تا ۱۸ درصد ذخایر اثبات‌شده گاز جهان را در اختیار دارد. اما اهمیت ایران فقط به آنچه تاکنون در زیر زمین شناسایی شده است محدود نمی‌شود، روند اکتشاف نشان می‌دهد هنوز بخش مهمی از ظرفیت زمین‌شناسی کشور در حال شناسایی است. در دولت چهاردهم نیز این مسیر نه‌تنها متوقف نشده، بلکه با کشف میدان‌های جدید، وارد مرحله‌ای تازه شده است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم در فاصله سال ۱۴۰۴ تاکنون، بر اساس اعلام شرکت ملی نفت ایران، مجموع کشفیات میدان‌های گازی «تخته» و «پازن» به ۱۷ هزار ۵۰۰ میلیارد فوت‌مکعب رسیده و ایران از نظر حجم گاز کشف‌شده در این دوره در صدر جهان قرار گرفته است. این رقم برای کشوری که در عین برخورداری از ذخایر عظیم گاز با رشد مستمر تقاضای داخلی و مسئله ناترازی انرژی روبه‌روست، فقط یک دستاورد اکتشافی نیست، بلکه افزایش پشتوانه منابعی برای دهه‌های آینده است.
در میان این کشفیات، میدان گازی «تخته» در جنوب استان فارس جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس داده‌های اعلام‌شده، حجم گاز درجای این میدان حدود ۷ هزار ۵۰۰ میلیارد فوت‌مکعب است و با ضریب بازیافت ۷۲ درصد، حدود ۵ هزار ۷۰۰ میلیارد فوت مکعب آن قابل برداشت برآورد شده است. به زبان ساده‌تر، با یک مخزن بزرگ گازی مواجهیم که حجم گاز قابل استحصال آن معادل حدود ۱۵ سال تولید یک فاز استاندارد پارس جنوبی اعلام شده است.
اهمیت «تخته» فقط در حجم ذخیره آن نیست. گاز این میدان شیرین است و به فرایند پیچیده شیرین‌سازی نیاز ندارد؛ ویژگی‌ای که می‌تواند در مرحله توسعه، هزینه و پیچیدگی فرآورش را کاهش دهد. افزون‌بر گاز، حدود ۲۷ میلیون بشکه میعانات گازی در این میدان وجود دارد که حدود ۲۰ میلیون بشکه آن قابل استحصال برآورد شده است. مجموع این ظرفیت‌ها، ارزش اقتصادی میدان را حدود ۴۵ میلیارد دلار برآورد کرده است.
اما شاید مهم‌ترین بخش این کشف، پیچیدگی فنی آن باشد. میدان تخته ساختاری با طول تقریبی ۵۰ کیلومتر و عرض حدود ۴ کیلومتر دارد و به دلیل تکرار لایه‌ها و گسل‌خوردگی‌های متعدد، از پیچیده‌ترین ساختارهای اکتشافی کشف‌شده در دو دهه اخیر توصیف شده است. حفاری چاه اکتشافی تا عمق حدود ۵ کیلومتری ادامه یافته و پس از حدود ۱۷ ماه عملیات، ورود به مخزن در ضخامت تقریبی ۴۵۰ متر، وجود حجم قابل توجهی گاز را تأیید کرده است. اهمیت این بخش در آن است که اکتشاف، برخلاف تصور عمومی، صرفاً «پیداکردن گاز» نیست، ترکیبی از علوم زمین، لرزه‌نگاری، مدل‌سازی مخزن، حفاری عمیق، آزمایش‌های مخزنی و تحلیل داده‌های پیچیده است.
نکته قابل توجه دیگر، ایرانی‌بودن زنجیره این اکتشاف است. مطالعات زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی، حفاری، تجهیزات و فعالیت‌های مهندسی میدان تخته با اتکا به توان داخلی انجام شده است. در شرایطی که محدودیت دسترسی به فناوری و خدمات خارجی یکی از مشکلات دیرپای صنعت نفت ایران بوده، موفقیت در کشف یک ساختار پیچیده گازی، نشانه بلوغ بخشی از ظرفیت علمی و مهندسی کشور در حوزه اکتشاف است.
در کنار تخته، کشف میدان گازی پازن اهمیت این روند را دوچندان کرده است. در سال ۱۴۰۴ اعلام شد که این میدان حدود ۱۰ تریلیون فوت‌مکعب به ذخایر گازی ایران اضافه کرده است و حدود ۷ تریلیون فوت‌مکعب آن با ضریب بازیافت اعلام‌شده قابل برداشت خواهد بود؛ بااین‌حال، آغاز تولید از چنین کشفیاتی نیازمند طی فرایند توسعه و ایجاد تأسیسات لازم است. بنابراین، نباید «کشف» را با «تولید» یکسان دانست. میان لحظه کشف یک مخزن تا ورود نخستین گاز آن به شبکه، فاصله‌ای فنی، مالی و زمانی وجود دارد.
همین نکته، مهم‌ترین مسئله پیش روی سیاست‌گذاری پس از این کشفیات است. کشف ۱۷ هزار ۵۰۰ میلیارد فوت‌مکعب گاز زمانی به ثروت واقعی تبدیل می‌شود که برای توسعه میدان، حفاری چاه‌های تولیدی، احداث تأسیسات جمع‌آوری و فرآورش، خطوط انتقال و زیرساخت‌های مورد نیاز سرمایه‌گذاری شود. در غیر این صورت، بخش بزرگی از این ثروت همچنان در زیر زمین باقی خواهد ماند. تجربه ایران نیز نشان می‌دهد محدودیت سرمایه‌گذاری و فناوری می‌تواند سرعت توسعه منابع گازی را کاهش دهد.
از این منظر، اکتشافات جدید را باید بخشی از پاسخ بلندمدت ایران به ناترازی گاز دانست، نه راه‌حلی فوری برای کمبودهای امروز. کشف میدان جدید، ذخیره انرژی آینده را افزایش می‌دهد، اما رفع ناترازی کوتاه‌مدت همچنان به مدیریت مصرف، کاهش اتلاف، افزایش بهره‌وری و توسعه ظرفیت‌های تولید موجود نیاز دارد.
بااین‌حال، ارزش راهبردی این کشفیات کمتر از این نیست که ایران نشان داده است هنوز در سرزمین خود ظرفیت‌های بزرگ کشف‌نشده‌ای دارد. کشف تخته و پازن در شرایطی که صنعت نفت با محدودیت‌هایی روبه‌روست، نشان می‌دهد چراغ اکتشاف خاموش نشده است. ایران امروز هم یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر اثبات‌شده گاز جهان است و هم، براساس داده‌های اعلام‌شده درباره کشفیات ۱۴۰۴ به بعد، در صدر حجم کشف‌های جدید قرار گرفته است.
اکنون مسئله اصلی ادامه همین مسیر است: افزایش فعالیت‌های اکتشافی، توسعه توان لرزه‌نگاری و حفاری، تأمین مالی طرح‌ها و تبدیل ذخایر کشف‌شده به ظرفیت تولید. اگر این حلقه کامل شود، اکتشاف دیگر صرفاً افزودن چند عدد به دفتر ذخایر کشور نخواهد بود، بلکه می‌تواند به پشتوانه‌ای برای امنیت انرژی، کاهش ناترازی، تأمین خوراک صنایع و خلق ثروت برای نسل‌های آینده تبدیل شود.
منبع: روزنامه جمهوری اسلامی