بازار آریا - سهراب حسینی* فرسودگی ناوگان ماشینآلات معدنی ایران امروز به یکی از بزرگترین گلوگاههای توسعه معدنکاری کشور تبدیل شده است. بخش مهمی از ماشینآلات فعال در معادن ایران متعلق به دهه ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ هستند و بسیاری از آنها چندین بار بازسازی شدهاند. طبق اظهارات مسوولان صنعتی، عمر بخشی از ناوگان معدنی کشور به حدود ۴۰سال رسیده است.
بر اساس گزارشهای وزارت صمت و تشکلهای معدنی حدود ۴۰درصد از ماشینآلات معدنی کشور فرسوده هستند. بیش از ۲۰هزار دستگاه نیاز فوری به نوسازی دارند. حدود ۳۶هزار دستگاه بالای ۲۰سال عمر دارند. در برخی معادن هنوز تجهیزات واردشده در سالهای ۱۳۶۲ و ۱۳۶۳ فعالیت میکنند. این موضوع در شرایطی رخ داده که معدنکاری مدرن دنیا به سمت اتوماسیون، کاهش مصرف سوخت، ماشینآلات برقی، سیستمهای هوشمند مانیتورینگ، و بهرهوری بالا حرکت کرده است. فرسودگی ماشینآلات معدنی در ایران فقط یک مشکل فنی نیست، بلکه یک بحران انرژی، بحران بهرهوری، بحران اقتصادی و تهدیدی برای آینده معدنکاری کشور است. در مقایسه با معادن مدرن دنیا، معادن ایران سوخت بیشتری مصرف میکنند، هزینه استخراج بالاتری دارند، توقفات بیشتری دارند و بهرهوری پایینتری دارند. فرسودگی ماشینآلات تاثیرات اصلی مستقیم و غیرمستقیم بر بهرهوری و بهینهسازی دارد.
تاثیر فرسودگی بر مصرف انرژی و سوخت
یکی از مهمترین پیامدهای ناوگان فرسوده، افزایش شدید مصرف انرژی است. طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، فرسودگی ماشینآلات صنعتی باعث شده مصرف انرژی صنایع ایران حدود ۲.۵برابر میانگین جهانی باشد. با توجه به یارانه سوخت در ایران بخش بزرگی از انرژی کشور در ماشینآلات کمبازده هدر میرود در حقیقت باعث اتلاف انرژی ملی میشود. در دنیا از فناوریهای سیستم مدیریت سوخت، گیربکسهای اتوماتیک بهینه، بازیابی انرژی، کنترل بار،سنسورهای پایش لحظهای استفاده میکنند که باعث کاهش مصرف گازوئیل، کاهش استهلاک و افزایش راندمان عملیاتی میشود.
تاثیر فرسودگی بر بهرهوری و راندمان معدنکاری
۱. کاهش آمادگی به کار: در معادن مدرن دنیا میزان آمادگی ماشینآلات حدود ۸۵ تا ۹۵درصد است. در بسیاری از معادن ایران این عدد گاهی به زیر ۵۰ تا ۶۰درصد میرسد. یعنی ماشین بهجای کار تولیدی، زمان زیادی در تعمیرگاه است.
۲. کاهش تولید معدن: وقتی بیل مکانیکی یا دامپتراک فرسوده باشد سیکل بارگیری طولانیتر میشود، سرعت حمل کاهش مییابد، توقفهای ناگهانی افزایش پیدا میکند؛ در نتیجه تناژ استخراج واقعی کمتر از ظرفیت اسمی معدن میشود. افت راندمان حفاری و بارگیری ماشینآلات قدیمی دقت حفاری کمتری دارند، کنترل هیدرولیک ضعیفتری دارند، لرزش و خطا بیشتر دارند. نتیجه انفجار غیربهینه خردایش نامناسب مصرف بیشتر مواد ناریه، افزایش هزینه خردایش است. در بسیاری از معادن، ظرفیت اسمی و ظرفیت واقعی اختلاف بزرگی دارد و یکی از مهمترین دلایل آن فرسودگی تجهیزات است.
۳. افزایش هزینه استخراج: فرسودگی باعث افزایش هزینه سوخت، روغن، لاستیک، قطعات، تعمیرات، خواب تولید میشود. در دنیا سهم تعمیرات از هزینه عملیاتی معمولا ۱۰ تا ۱۵درصد است. اما در برخی معادن ایران این عدد به 30درصد یا بیشتر میرسد. فرسودگی باعث میشود معدن عملا سود خود را صرف تعمیرات کند. کاهش رقابتپذیری جهانی هزینه استخراج در ایران بالا میرود و توان رقابت با سایر کشورها کاهش پیدا میکند.
از تاثیرات غیرمستقیم آن نیز میتوان به افزایش آلودگی زیستمحیطی (موتورهای قدیمی آلایندگی بیشتری دارند، دوده بیشتری تولید میکنند، استانداردهای زیستمحیطی پایینی دارند.)؛ خطرات ایمنی (خرابی ترمز، ترک شاسی، انفجار لاستیک، خرابی سیستم هیدرولیک ریسک حوادث معدن را بالا میبرد)، کاهش عمر معدن (وقتی استخراج غیربهینه باشد بخشی از ذخیره معدنی تلف میشود، ریکاوری معدن کاهش مییابد) اشاره کرد.
نوسازی ناوگان معدنی میتواند مصرف سوخت را بهشدت کاهش دهد، تولید معادن را افزایش دهد، ایمنی را بهتر کند و رقابتپذیری معدن ایران را احیا کند. در ادامه باید تاکید کرد علاوه بر فرسودگی ماشین، «کیفیت سوخت» نیز یک چالش بزرگ برای ورود فناوریهای نوین است. ماشینآلات مدرن، نیازمند سوخت با استانداردهای بالا (یورو ۵) هستند؛ درحالیکه توزیع نامتوازن این سوخت در مناطق معدنی، عملا نوسازی ناوگان را به یک کلاف سردرگم تبدیل کرده است.
مساله اصلی در عدم نوسازی ناوگان ماشینآلات مساله ارز است، کشور به علت تحریمهای بینالمللی با مساله کمبود ارز مواجه است و اولویت برای ماشینآلات معدنی نیست. اما باید از «دامِ قیمت خرید» فاصله گرفت، بسیاری تصور میکنند دستگاه داخلی بهدلیل قیمت اولیه پایینتر، بهصرفهتر است؛ اما در نگاهِ کارشناسی، وقتی دستگاهی با توقفهای مکرر، راندمان پایین و مصرف سوخت بالا همراه باشد، در درازمدت هزینههای پنهانی را به معدنکار تحمیل میکند که بسیار سنگینتر از قیمت خرید یک دستگاه باکیفیت و مدرنِ وارداتی است.
محدودیتها و ممنوعیتها از این مساله نشأت گرفته است، با بررسی توان ساخت داخل متوجه میشویم، کیفیت ساخت داخل قابل مقایسه نیست. میزان ارزآوری بخش معدن در مقایسه با صنعت تولید ماشینآلات و مقایسه عقبماندگی و فاصله آنها تا دانش و فناوری روز ما را به این نتیجه میرساند توجیه اقتصادی بخش معدن به مراتب بسیار بزرگتر از صنعت ساخت ماشینآلات است و فاصله کوتاهی با معدنکاری جهانی دارد. از این رو نوسازی ماشینآلات باید در اولویت دولت باشد. پیشنهادها برای نوسازی ناوگان ماشینآلات معدنی کشور عبارتند از: اولویتدهی به واردات تجهیزات تخصصی که تولید داخلِ مشابه با همان کیفیت ندارند. ارتقای کیفیت سوخت: هماهنگی میان وزارت صمت و پالایشگاهها برای توزیع سوخت استاندارد در معادن. تسهیل مالی: ایجاد مدلهای لیزینگ بلندمدت برای نوسازی ناوگان بخش خصوصی. توجه به اپراتور: نوسازی ناوگان، فقط یک بحث فنی نیست؛ کابینهای مدرن و ارگونومیک، خستگی اپراتور را کم کرده و بهرهوری نیروی انسانی را چندبرابر میکند.
* فعال بخش معدن