بازار آریا - اگرچه دادههای رسمی گمرکی نشان میدهد که چین از اواسط ۲۰۲۲ نفت ایران را وارد نکرده، اما محمولهها از طریق شبکههای تجاری غیرشفاف و یک «ناوگان تاریک» از نفتکشهای عمدتاً قدیمی حمل میشوند. بر اساس دادههای شرکت تحلیلی و ردیابی کشتی کپلر، این جریانها در ژانویه به حدود ۱.۲۵ میلیون بشکه در روز رسید، در مقایسه با ۸۹۸ هزار بشکه در روز در سال گذشته.
بلومبرگ نوشت: افزایش تنشها بین آمریکا و ایران، قیمت نفت را به بالاترین سطح شش ماه اخیر رسانده است. معاملهگران نفتی در انتظار هرگونه وضعیتی هستند که ممکن است تولید نفت ایران را مختل کند یا دولت ایران را وادار به مسدود کردن مسیر حیاتی حمل و نقل کند، مسیری که چندین صادرکننده عمده انرژی منطقه از آن استفاده میکنند.
ایالات متحده تعداد زیادی نیروهای نظامی در منطقه مستقر کرده و رئیسجمهور دونالد ترامپ گفته است که در حال بررسی حمله محدود به ایران است تا دولت این کشور را تحت فشار قرار دهد تا سریعاً به توافقی برای محدود کردن برنامه هستهای خود برسد. یک حمله — یا اقدامی از سوی ایران برای محدود کردن دسترسی به تنگه هرمز، که حدود یکچهارم نفت دریایی جهان از آن عبور میکند — میتواند پیامدهایی برای بازارهای جهانی نفت داشته باشد.
صنعت نفت ایران چقدر اهمیت دارد؟
تأثیر ایران در سالهای اخیر به دلیل تحریمهای طولانیمدت و سرمایهگذاری محدود کاهش یافته است. به طور کلی، این کشور حدود ۳٪ از عرضه جهانی نفت را تأمین میکند و روزانه حدود ۳.۳ میلیون بشکه تولید دارد.
ایران توسعه صنعت نفت خود را از ابتدای قرن بیستم آغاز کرد، تحت نظر دولت بریتانیا که به دنبال تأمین منابع مطمئن بود. دههها بعد، این کشور یکی از اعضای بنیانگذار سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) شد و به دومین تولیدکننده بزرگ این گروه تبدیل شد. در اوج خود در اواسط دهه ۱۹۷۰، ایران یکی از تأمینکنندگان مهم نفت جهان بود و بیش از ۱۰٪ تولید جهانی نفت خام را به خود اختصاص میداد.
این سلطه پس از انقلاب ۱۹۷۹ ایران فروپاشید، زمانی که ایران شرکتهای خارجی را از صنعت نفت اخراج کرد و سرمایهگذاری و تخصص خارجی را محدود ساخت. تولید نفت کشور کاهش یافت و هرگز به سطح اوج خود بازنگشت.
جمهوری اسلامی پس از پایان جنگ ایران و عراق در اواخر دهه ۱۹۸۰ صادرات خود را افزایش داد تا رشد اقتصادی را حمایت کند. شرکتهای بزرگ اروپایی و آمریکایی در نهایت تلاش کردند دوباره وارد این بخش شوند، اما این تلاشها در سال ۲۰۱۸ با خروج دولت ترامپ از توافق هستهای ایران و بازگرداندن تحریمها، شکست خورد.
امروز، ایران چهارمین تولیدکننده نفت اوپک است، پس از عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی، بر اساس دادههای تولید ژانویه ۲۰۲۶.
ایران چهارمین تولیدکننده بزرگ اوپک است
سهم هر عضو اوپک از تولید کل نفت در ژانویه ۲۰۲۶
عربستان سعودی: ۳۵٪
عراق: ۱۵٪
امارات: ۱۲٪
ایران: ۱۱٪
کویت: ۹٪
دیگران: ۱۸٪
خریداران نفت ایران چه کسانی هستند؟
با وجود تحریمهای بینالمللی، ایران اکنون تقریباً ۹۰٪ از صادرات نفت خود را به چین میفروشد، که آن را به پالایشگاههای مستقل با تخفیف شدید عرضه میکند.
اگرچه دادههای رسمی گمرکی نشان میدهد که چین از اواسط ۲۰۲۲ نفت ایران را وارد نکرده، اما محمولهها از طریق شبکههای تجاری غیرشفاف و یک «ناوگان تاریک» از نفتکشهای عمدتاً قدیمی حمل میشوند. بر اساس دادههای شرکت تحلیلی و ردیابی کشتی کپلر، این جریانها در ژانویه به حدود ۱.۲۵ میلیون بشکه در روز رسید، در مقایسه با ۸۹۸ هزار بشکه در روز در سال گذشته.
سایر کشورهایی که همچنان محمولههای ایرانی را خریداری میکنند شامل سوریه هستند.
یک درگیری جدید چگونه میتواند بازار جهانی نفت را تحت تأثیر قرار دهد؟
بخش بزرگی از تولید ایران — تا ۲ میلیون بشکه در روز — به پالایشگاههای چینی میرود، که در صورت اختلال جدی در این تولید، مجبور به جستجوی منابع جایگزین خواهند شد.
اما ریسک بزرگتر، تهدید تنگه هرمز است، که ستون فقرات عرضه جهانی نفت است و عربستان سعودی، عراق، امارات و قطر بخش عمده نفت خود را از آنجا صادر میکنند.
تنگه هرمز چرا اینقدر اهمیت دارد؟
تنگه هرمز آبراه باریکی است که خلیج فارس را به دریای عرب متصل میکند. دولت ایران پیشتر گفته است که توانایی اعمال محاصره دریایی در دورههای تنش ژئوپلیتیکی را دارد، هرچند تاکنون به طور مؤثر این مسیر را مسدود نکرده است. اگر این مسیر حیاتی مختل شود، صادرات نفت، گاز طبیعی مایع و گاز مایع پتروشیمی از عراق، کویت، عربستان سعودی و امارات در معرض خطر قرار خواهد گرفت.
برخی دادههای کلیدی:
حدود ۱۶.۵ میلیون بشکه نفت در روز از این تنگه عبور میکند، شامل بخش عمده صادرات ایران.
عربستان سعودی بیشترین صادرات را از این مسیر دارد (حدود ۵ میلیون بشکه در روز)، اما میتواند با استفاده از خط لوله ۷۴۶ مایلی شرق به غرب خود به بندری در دریای سرخ، محمولهها را منحرف کند.
امارات متحده عربی نیز میتواند ۱.۵ میلیون بشکه در روز خود را از طریق خط لولهای که به خلیج عمان ختم میشود، ارسال کند.
قطع تنگه هرمز احتمالاً جریانهای نفتی به آسیا از خاورمیانه را مختل میکند. در ژوئن گذشته، زمانی که تنشها در منطقه طی یک درگیری ۱۲ روزه بین اسرائیل و ایران بالا گرفت، نرخ شاخص حمل نفت خام سوپر تانکر از خاورمیانه به چین افزایش شدیدی داشت.
اهمیت نفت برای اقتصاد ایران چقدر است؟
صادرات نفت همچنان ستون اصلی اقتصاد ایران است، با وجود سالها تلاش برای کاهش وابستگی به نفت و تنوعبخشی به صنایع سنگین، نساجی و معدن.
صنعت نفت حدود ۲ واحد درصد به رشد تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۲۳ کمک کرد — سالی که اقتصاد حدود ۵٪ رشد داشت — و نشان میدهد چقدر نفت بر رشد کلی تأثیر گذاشته است.
با وجود تحریمها که ایران را مجبور به فروش نفت با تخفیف شدید نسبت به شاخصهای بینالمللی کرده، کشور هنوز در نوامبر تنها با قیمت نفت ۴۵ دلار به ازای هر بشکه پس از هزینههای حمل و نقل و دیگر هزینهها، حدود ۲.۷ میلیارد دلار درآمد کسب کرده است.
با این حال، درآمد نفت ایران میتواند تحت فشار بیشتری قرار گیرد اگر کمپین «حداکثر فشار» ترامپ — شامل مجموعهای از تحریمهای آمریکا از زمان آغاز ریاست جمهوری او — خریداران چینی را دلسرد کند. درآمدها همچنین اگر دولت ایران برای رقابت با نفت روسیه که تخفیف سنگینی دارد، قیمتها را کاهش دهد، با فشار بیشتری مواجه خواهد شد.